DED.org.tr

NİCE BAYRAMLARA...

Wed, 8 Sep 2010 11:44:12 +0200

Dil ve Edebiyat dergisinin 21. sayısı çıktı

Tue, 31 Aug 2010 12:13:25 +0200

Dil ve Edebiyat Dergisinin 21. Sayısı Çıktı

“Gül alırlar, gül satarlar/ Gülden terazi tutarlar/ Gülü gül ile tartarlar/ Çarşı pazar güldür, Gül…” Dil ve Edebiyat dergisinin editörü Mehmet Kamil Berse, bu şiirden yola çıkarak içinde bulunduğumuz ramazan ayını Gülistan Bağı'na (Bagh-e Gulistan) benzetiyor. Kur’an-ı Kerim’in ilk ayetinin, “Oku” emri ile başladığını ancak günümüz Müslüman’ının bu emre yeteri kadar uymadığını belirterek; bayram günlerinde uyguladığımız, çocuklara bahşiş geleneğimizi, bayram bahşişi ile beraber şeker tadında bayram hediyesi kitaplar vermemizi öneriyor. Çocuklara verilecek en güzel hediyenin kitap olduğunu, bugünün güzel çocuklarının böylece geleceğin güzel insanları olacağını vurguluyor, okuyucuların bayramlarını kutluyor.

Aynı yönde bir önermeyi de “Şeker tadında kitaplar” başlığı ile Recep Garip’in makalesinde görüyoruz.

Dergide ayın dosyası, “Söz Meydanının Usta Binicisi; Nef’î “ başlığı ile Prof.Dr.Muhsin Macit tarafından kaleme alınmış.

Derginin editörü ve seyyahı Mehmet Kamil Berse, bu sayıda Kuzey Kıbrıs’ı ilginç yönleriyle tanıtıyor.

Derginin Türk dili konusundaki önemli yazarlarından biri Prof. Dr. Hamza Zülfikar'ın bu sayıdaki makalesi, ”Türkçeye ilişkin neler söylendi neler yazıldı” başlığında veriliyor. Prof. Dr. Nevzat Gözaydın, ” İlköğretimde Soyut ve Somut Kavramların Öğretilmesi”ni kaleme almış . Prof. Dr Hikmet Özdemir, “Ramazannameler” başlığı ile Ramazan-ı şerif edebiyatından örnekler veriyor. ”Yayın Dilinde Ölçünlülük”, Şener Mete’nin meslek bazında kaleme aldığı ilginç makalesi. Oğuz Çetinoğlu ve M.Şadi Polat istikrarlı bir şekilde eski dergilerimizi tanıtmaya devam ediyor, bu sayıda Ma’lumat Mecmuası tanıtılmış. Vefat ettikleri ayda anılmak üzere; Ali Nihat Tarlan’ı Prof Dr Azmi Bilgin, Şinasi’yi Yrd. Doç. Dr. Şecaattin Tural, Ahmet Rasim’i Zerrin Özalp, Mustafa Esat Düzgünman’ı Mehmet Nuri Yardım kaleme almış. Doç. Dr. Okan Bölükbaşı, “Ribot kanunu” adlı yazısı ile tıp doktorlarının her lisandan bir şeyler bilmeleri konusunda örneklemeler yapıyor. Recep Garip, Kâmil Uğurlu, Prof. Dr. Mahmut Kaya, Sadettin Kaplan, Cafer Petek ve Semra Bilgin şiirleri; Sinan Yıldız, Sadettin Kaplan , Cüneyt Gündoğdu ve Zehra Beyhan hikâye ve denemeleri ile Murat Oktay’ın Yayın Dünyasından tanıtımları, Uğur Aydın'dan sergi tanıtımı, derginin eylül sayısında renkli ve dolu bir şekilde verilmiş.

Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç’ın dergi merkezine yaptığı ziyareti, okuyucuyu sohbetin içine alarak fotoğraflarla birlikte verilmiş.

21. sayısı, kalitesinden ve içeriğinin zenginliğinden ödün vermeden çıkması, artan içerik ve kalitesi, yükselen tirajı ile Dil ve Edebiyat dergisi, Edebiyat Dünyası’nın 1. sınıf yıldızı olarak bayilerde okuyucularını bekliyor.

Kategori » Gündemden Başlıklar »

Itrî

Tue, 24 Aug 2010 12:45:05 +0200

Itrî(1640-1711)

Ramazan ve Kurban bayramlarında camilerde söylenen bir tekbir vardır;bilirsiniz.’’Allahû ekber Allahû ekber.Lâ ilâhe illallâhû Allahû ekber.Allahû ekber ve lillâhi’l hamd’’ diye müzikal bir biçimde söylediğimiz ve bizimle birlikte milyonlarca Müslüman insanın söylediği tekbirin bestecisi odur.O,yani Itrî.Sadece tekbir değil,segah Mevlevi ayini ve Na’t-ı Mevlâna bestelerinin sahibi de yine odur.İslam dünyasında en çok tekrarlanan bu besteler,onu Türk müziğinin ünlü bestecileri arasına sokmuştur.Tabii yine onun bestelediği ve bir çoğumuzun söylediği

‘’Tuti-i mucize-guyem ne desem laf değil’’ şarkısınıda unutmamak lazım.Bu şarkının sözleri ünlü şair Nef’î’ye aittir ve ‘’Ben muziceler söyleyen bir papağanım;söylediklerime kulak ver,onları sıradan laflar zannetme!’’ demeye gelir.

Asıl adı Mustafa olan ve Itrî mahlasını kullanan besteci,zengin bir asilenin çocuğu olarak İstanbul’da dünyaya gelmiştir.İyi derecede eğitim alan ve mahallesine yakın olan Yenikapı Mevlevihanesi’ne düzenli olarak giden Itrî,burada dinlediği dini ayinlerde musikiye karşı olan ilgisini canlı tutmuştur.Aynı zamanda güzel yazıya olan düşkünlüğü onun hat sanatına ilgi duymasını sağlamıştır.

Genç yaşta musiki alanında üne kavuşan Itrî,o dönemde Osmanlı tahtında oturan Sultan 3. Mehmed’in dikkatini çekmiştir.Ûslup ve söyleyişindeki yenilik,nağmelerindeki yüksek ruh ve derin mana ile dinleyen herkesi hayran bırakmıştır.Böylece sık sık saraya davet edilen ve itibar gören Itrî, aynı zamanda Kırım Han’ı Selim Girat tarafından da saygı görmüştür.Padişahın bir arzusu olup olmadığını sorması üzerine Esiciler’in sorumluluğunu istemiş, böylece bir yandan hassas yüreğine uygun bir merhamet kapısı kendisine açarken diğer yandan İstanbul’a gelecek esirleri görüp,onlar sayesinde başka ülkelerin folklor müziklerini dinleyip öğrenme ve musiki yeteneği olanları alıp yetiştirme görevini kendisine ilke edinmiştir.

Binin üzerinde semai ve kâr besteleyen sanatkar,cami ve Mevlevî müziğinde,söz ve saz müziğinde,türkü ve şarkı alanında önemli eserler ortaya koymuştur.Ancak ne acıdır ki İtrî’den günümüze yalnızca 42 beste kalmıştır.Bu bestelerden 10 tanesi dini içerikli,4’ü saz eserleri,28’i de sözlü din dışı eserlerdir.

Müzik hayatı dışında vaktinin büyük kısmını İstanbul surları dışındaki bahçesinde geçiren Itrî,bir bahçıvan olarak da maharetlidir.Çok zengin görünümlü köşkünün bahçesi dillere destan olmuş,çiçek ve meyveleri dilden dile dolaşmıştır.Marifetli bir çiçek ve meyve yetiştiricisi olduğunu gösteren Itrî,İstanbul’un meşhur Mustabey armudunu yetiştirmiş ve bu armut onun adını alarak günümüze kadar ulaşmıştır.Ağzımıza armudun,kulağımıza tedbirlerin lezzetini bırakan bu büyük bestekâr,İstanbul’da vefat etmiştir.Klasik Türk musikisinin üstatlarından Itrî, eserleriyle devirler ve zevkleri aşarak muhteşem bir ses olarak günümüzde de önemini korumaktadır.

Kategori » Edebiyatçılarımız »

DED, Çorum'un Kültür Hayatına Yön Veriyor

Tue, 24 Aug 2010 12:04:04 +0200

DED, Çorum’un Kültür Sanat hayatına yön veriyor

Dil ve Edebiyat Derneği (DED) Çorum Şubesi, kurulduğu günden beri derneğin genel merkezi tarafından ülke genelinde sürdürdüğü kültürel faaliyetleri Çorum’da da tüm hızıyla devam ettiriyor. Düzenlediği, konferanslar, paneller, Safahat Okumaları, Sezai Karakoç Okumaları, Yazarlık Okulu Projesi, Şiir Dinletileri, Fotoğraf, Hüsn-i Hat ve Ney Kursları ile Çorum’un kültür sanat hayatına yön veren Dil ve Edebiyat Derneği Çorum Şubesi her fırsatta diğer illere de örnek gösteriliyor.

Dil ve Edebiyat Derneği Çorum Şubesi’nin genç ve başarılı başkanı Turhan Candan’ın ortaya koyduğu kültürel ve sanatsal faaliyetleri Türkiye genelinde yeni açılan ve açılacak olan yeni şubelere Dil ve Edebiyat Derneği Genel Başkanı Ekrem Erdem tarafından örnek gösteriliyor.

DED Çorum Şube Başkanı Turhan Candan, dil ve edebiyat dünyamızın önemli şahsiyetlerini anma programlarıyla başlayan kültürel etkinliklerinin birçok alanda düzenledikleri halka açık eğitim kurslarıyla devam ettiğini vurguladı. Candan, “Amacımız bu şehrin kültürel kalkınmasına omuz verebilmektir. Özellikle genç neslin yüzünü daha çok edebiyata, sanata, kültürel ve sanatsal faaliyetlere yönlerini çevirmelerini sağlamaktır. Bizim düşünce sistemimizde medeniyet, genç neslin omuzlarında yükselecek milletimizi kültür birikimi, genç neslimizle kaim olacaktır. Bu düşünceden hareketle gençlerimizi merkeze alarak faaliyetlerimizi sürdürüyoruz” diye konuştu.

Çorum insanının derneklerinin faaliyetlerine gösterdiği yüksek ilginin kendilerini daha geniş ve daha donanımlı bir dernek merkezi bulma arayışına ittiğini kaydeden DED Çorum Şube Başkanı Turhan Candan, derneklerinin yeni merkezinde 100 kişilik konferans salonu, okuma salonları ve kütüphane ile dernek merkezinin yeni dönemde üniversite öğrencilerinin yoğun ilgisini çekmeyi başaracağını vurguladı. Turhan Candan, derneklerinin kuruluşundan bugüne kadar derneklerine her türlü desteği sağlayan Belediye Başkanı Muzaffer Külcü’ye teşekkür ederek, “Sayın Belediye Başkanımız kültür ve sanatın ertelenemeyeceğini her fırsatta dile getirmektedir. Bu düşüncesinin de en somut yansıması Sayın Belediye Başkanımızın derneğimize verdiği destektir. Bu destek, anlamlı bir destektir, bize, güç veren bir destektir. Bu destek şehrimize, şehrimizin insanına, dilimize, sanatımıza kısacası bizi biz yapan değerlerimize verilmiş bir destektir.” diye konuştu.

Turhan Candan, derneklerinin bundan sonraki süreçte de Çorum’da kültür ve sanat gündemini belirlemeye devam edeceklerinin altını çizdi.

Dil ve Edebiyat Derneği Çorum Şubesi Diğer Faaliyet Haberleri İçin Tıklayın..

Kategori » Haberler » Derneğimizden Haberler »

Gülşenîlerde Türkçe Sevgisi

Tue, 3 Aug 2010 16:13:52 +0200

Gülşenîlerde Türkçe Sevgisi

(Dil ve Edebiyat dergisinin 20. sayısında kısaltılarak yayımlanan makalenin tam metnidir.)

Prof. Dr. Muhsin Macit

Türk kültür ve sanatının gelişip serpildiği mekânlar arasında tekke ve âsitânelerin önemli yeri ve işlevi vardır. Tezkirelerdeki veriler ışığında Osmanlı şairlerinin tekke-tasavvuf ilişkilerine bakıldığında ilk sırayı Mevlevîlerin, ikinci sırayı Halvetîlerin, üçüncü sırayı Nakşîlerin ve dördüncü sırayı ise Halvetîliğin bir kolu olan Gülşenîlerin aldığı görülür. Türk tasavvuf edebiyatının müstesna isimlerinden İbrahim Gülşenî, Türkçe ve Türk tasavvuf musikisinin gelişimine olağanüstü katkılarda bulunmuş sufilerdendir. Onun Tebriz’de biçimlenen sufi kimliği, Kahire’de kurduğu Gülşenî Tekkesinde olgunluğa erişmiş ve bu tekke Anadolu ve Rumelide yetişen pek çok gönül adamı için bir cazibe merkezi olmuştur.

İbrahim Gülşenî Kimdir?

Aslen Diyarbakır Türkmenlerinden olan İbrahim, henüz iki yaşındayken babasını kaybetmiş ve on beş yaşına kadar amcası Seyyid Ali’nin himayesinde eğitimini sürdürmüştür. Bilgisini ilerletmek amacıyla Maveraünnehir’e doğru yola çıkmış ve Tebriz’de tanıştığı Kazasker Molla Hasan’ın yardımıyla medrese öğrenimi görmüş ve muhitinde Molla İbrahim olarak tanınmaya başlamıştır. Akkoyunlu Uzun Hasan’la tanışma imkânı bulmuş ve kısa süre içinde onun itimadını kazanmıştır. Hatta Herat’a gönderilen barış heyetinde yer almış ve orada Abdurrahman Câmî ile tanışmıştır. Uzun Hasan’ın, kardeşi Üveys’in telkinleriyle Dede Ömer Rûşenî’yi Tebriz’e davet etmesi üzerine Molla İbrahim de mürşidini bulmuştur. Dede Ömer, ölümünden birkaç gün önce onu halife ilân etmiş ve Molla İbrahim, artık İbrahim Gülşenî olmuştur. Gülşenî mürşidi, Dede Ömer Rûşenî gibi, Akkoyunlu sarayında yakın ilgi görmüştür. Sultan Yakup, İbrahim Gülşenî’ye büyük değer vermiş, askerin maneviyatını yükseltmek için bazı savaşlara onu da götürmüştür.

Akkoyunlu nüfuzunun zayıflamasıyla birlikte Şah İsmail, Akkoyunlu Elvend Beyi mağlup ederek Tebriz’e girince (907/1502) Gülşenî, ailesiyle birlikte Diyarbakır’a dönmüş; orada Manevî adlı eserini yazmaya başlamıştır. Safevîlerin bölgedeki etkinlikleri artınca oradan Maraş’a, daha sonra Kudüs’e, Kudüs’te kırk gün kalıp erbain çıkardıktan sonra da Kahire’ye gitmiştir. Dede Ömer Rûşenî’nin Mısır’a yerleşen halifesi Timurtaş vasıtasıyla Memlûk sultanı Kansu Gavrî’ye takdim edilmiş, sultanın yakın ilgisini görmüştür. Yavuz Sultan Selim, Mısır’ı fethedince Gülşenî’ye alaka göstermiş ve dergâhını inşa etmesi için arazi tahsisinde bulunmuştur. Kanunî devrinde Gülşenî, saltanat iddiasında bulunduğu söylentileri üzerine İstanbul’a çağrılmış, ancak iddiaların dayanaktan yoksun olduğu anlaşılınca Kanunî’nin de saygısına mazhar olmuş ve gözleri tedavi ettirilmiştir. İstanbul’da kalması için Kanunî’nin yaptığı teklifi, yaşlandığını ileri sürerek reddeden Gülşenî, Mısır’a dönmüş ve orada vefat etmiştir (1534).

İlkin Heybetî mahlâsıyla şiirler söyleyen Molla İbrahim, daha sonra mürşidi Dede Ömer Ruşenî’nin “sen ol bâğ-ı bekânın gülşenisin” demesi üzerine Gülşenî mahlâsını kullanmıştır. Arapça şiirlerinde isminin çağrışımıyla Halîlî, diğer eserlerinde Gülşenî mahlasını kullanan şairin Manevî adlı eseriyle Türkçe şiirleri Türk tasavvuf edebiyatı içinde haklı bir şöhret kazanmasına sebep olmuştur.

İbrahim Gülşenî’nin Mevlanâ’nın Mesnevîsine nazire olarak Diyarbakır’da on ayda tamamladığı söylenilen Manevî adlı eseri, 40.000 beyitli Farsça bir mesnevidir. Eserin ilk 500 beyti Lalî Mehmed Fenâyî tarafından şerh edilmiştir (İstanbul 1289). Manevî ve diğer Farsça şiirlerinin yanı sıra Gülşenî, bir divan oluşturacak kadar Türkçe şiir söylemiştir. Hem bir şair hem de mutasavvıf olarak İbrahim Gülşenî, sadece yaşadığı muhitte değil, XVI. yüzyıldan sonra Anadolu ve Rumeli’de takipçilerini yetiştirmiş ve şiirleri bestelenerek tekkelerde asırlarca okunmuştur .

Muhyî, menâkıbında anlattığına göre Gülşenî, sufî gelenekte pek yaygın olmayan bir biçimde soyunu Oğuz Kağan’a dayandırmaktadır. Türkmen hükümdarı Uzun Hasan’ın siyasal nedenlerle de pekiştirdiği Türkçe ve Türklük konusundaki hassasiyeti İbrahim Gülşenî’ye de bir ölçüde yansımıştır. Siyasal nedenlerin yönlendirdiği bu ilginin yanı sıra Gülşenî tekkelerindeki merasimlerde Türkçe tapuğların bestelenerek okunması, Gülşenî’nin soyundan gelen sufilerin ve onun takipçisi olan şairlerin eserleri Türkçenin Gülşenî çevrelerinde yaygın bir biçimde kullanımına imkân hazırlamıştır.

Gülşenî’nin Varisleri

Osmanlı dönemi şair tezkirelerinde Gülşenîliğe bağlandığı belirtilen şair sayısı 17, diğer tarikat mensupları arasındaki oranı ise % 5’tir (İsen 2010: 189). Tezkirelerde adı geçmediği hâlde başka biyografi eserlerinde hakkında bilgi bulunanlar ile divanları günümüze ulaşanlar dâhil edildiğinde bu sayı otuza yükselmektedir. Mecmualar ve diğer kaynaklar üzerine yapılan çalışmalar arttıkça bu sayının daha yukarıya çıkması muhtemeldir. Mevcut veriler bile Gülşenîliğin Osmanlı şairleri nazarında gördüğü ilgiyi gösterecek düzeydedir.

Gülşenî’nin Türk kültür ve sanatı bakımından en önemli mirası, şiirleri ve mistik tecrübesidir. Daha hayattayken Kahire’deki Gülşenî Tekkesi, pek çok gönül adamı için bir cazibe merkezi olmuştur. Gülşenî Tekkesinin bu konumu, şeyhin halifelerince de korunmuştur. Onun oğlu, ilk halifesi ve şiir söylemedeki takipçisi Ahmed Hayalî (ö.1569), İbrahim Gülşenî soyundan gelen en yetenekli şairdir. Mevlid yazmış ve bir divan oluşturacak kadar şiir söylemiştir. Aşağıda matla beyitleri verilen şiirlerinden ilki sabâ, ikincisi bayatî, üçüncüsü ise mahur makamında bestelenmiştir:

Musaffâ eyle dil levhin bu gün nûr-ı tecellâdan

Cemâlin gösterir Allah çü mir’ât-ı mücellâdan

Gönül sûzân olupdur aşk elinden

Ciğer büryân olupdur aşk elinden

Durman yanalım âteş-i aşka

Şu‘le verelim âteş-i aşka

Hayalî’nin vefatından sonra yerine postnişin olan Seyyid Ali Safvetî (ö.1596) de az sayıda şiir söylemekle birlikte bu sanatla yakından ilgilenmiştir. Bu husus, babasının divanını istinsah etmesinden anlaşılmaktadır (Milli Kütüphane 06 Mil Yz. FB. 213). Safvetî’nin oğlu Haletî (ö.1581) ise çok genç yaşta öldüğü hâlde geriye bir divanla birlikte Pend-nâme (59 beyitli) ve Kıdem-nâme (241 beyitli) adlı iki küçük mesnevi bırakmıştır. Haletî’nin erken ölümünden ötürü, Ali Safvetî’den sonra Gülşenî postuna geçen Seyyid Hasan (1552-1615), ise şiir söylemesine rağmen bir divan oluşturacak düzeyde manzumeye sahip değildir (Ali Emiri 1328: I, 216-221).

Görüldüğü üzere İbrahim Gülşenî’nin manevî mirasını devralan çocukları ve torunları onun şiir çizgisini devam ettirmişlerdir. Sadece oğullarından olan torunları değil, kızının çocuğu olan Ârifî mahlaslı Fethullah Çelebi (ö.1561), Osmanlılar hakkında Farsça şehname yazan ilk şair sıfatıyla edebiyat tarihi içindeki yerini almıştır. Bazı bölümleri günümüze ulaşmayan bu eserin, Şehnâme-i Âl-i Osman’ın Süleymannâme adını taşıyan yaklaşık 60.000 beyitli, minyatürlü beşinci cildi Topkapı Sarayı Kütüphanesi Hazine Nr.1517 bulunmaktadır. Bundan başka Vekâyi-i Sultân Bayezid ma‘a Selim Han adlı bir eseri ile yine ona ait olduğu tahmin edilen Fütûhât-ı Cemîle’nin yazma nüshaları günümüze kadar ulaşmıştır. Ârifî, az da olsa Türkçe şiir söylemiştir.

Osmanlı aydınlarının Gülşenîliğe ilgisi

Kahire’deki Gülşenî Tekkesi, bilhassa XVI. ve XVII. yüzyılda Osmanlı coğrafyasından pek çok insanın akınına uğramıştır. Gülşenîlerin zaman zaman takibata uğraması ve Kanunî döneminde İbrahim Gülşenî’nin İstanbul’a çağrılmasında İbn Arabî’nin görüşleri doğrultusundaki yorumları kadar gördükleri bu olağanüstü ilginin de payı vardır. Osmanlı yöneticilerinin, siyasal bir tehdit oluşturmamak kaydıyla tasavvufi muhitlerle kurdukları bu karmaşık ilişkiler, Gülşenîlere bakış açılarını da belirlemiştir.

Osmanlı tezkire yazarları da Gülşenî’nin cazibesine kapılan bazı şairlerin hayat hikâyelerini anlatırlar. Bunlardan en dikkate değer olanı hiç şüphesiz Ârifî (ö.1552) mahlaslı Hüseyin Çelebi’nin hikâyesidir. Ârifî, kuloğullarındandır. Defterdar Mahmud Paşa ile aralarında çıkan ihtilaf üzerine bütün malını mülkünü satarak yanına Mısır’a ulaşacak kadar para alıp gerisini fakir fukaraya dağıtmak suretiyle İbrahim Gülşenî ocağına yönelmiştir. Onun tasavvuftaki “terk” kavramının içini tam anlamıyla dolduracak hayat hikâyesinin bu bölümü dokunaklı olduğu kadar Gülşenî’nin cazibesini göstermesi bakımından da önemlidir.

Osmanlı şairleri arasında Gülşenîliğin cazibesine kapılarak saray çevresinden Mısır’a giden başka şairler de vardır. Semaî ( ö.1586-1589), Layihî (ö.1565), Zarî (ö.1630) bunların başında gelir. Anadolu ve Rumeli’den Gülşenî Tekkesine yönelen sanatkârların, dervişlerin Osmanlı merkezî yönetimini kuşkulandıracak düzeye eriştiğine dair söylentiler, menkıbelere bile konu olur. Özellikle Evliya Çelebi, Gülşenî’nin Ebussuud Efendi ile karşılaşmasını Osmanlı şeyhülislamının aleyhine olacak cümlelerle birkaç kez vurgular (Evliya 1996: I, 171; 1999: 3, 253-254). Gülşenîlere yönelik kuşkuların kimi zaman ölümle sonuçlanan takibata neden olduğuna dair örnek olaylar anlatılır. Gülşenîlere karşı bu olumsuz tutumun sadece Osmanlı başkentiyle sınırlı olmadığı Evliya Çelebi’nin Şeyh Kırmanî hakkında verdiği bilgilerden de anlaşılmaktadır: “Ve bu asırlarda İbrâhîm-i Gülşenî halîfelerinden Şeyh Kırmanî vahdet mes’elesinde şerî‘atden taş koparup şer‘ ile başın taş yerine koyup icrâ-yı şer‘i edâ etdiler. Kabri ma‘lûmum değildir” (2007: 10. Kitap, 308). Gülşenîlere yönelik bakış açısındaki ikiliğe Gelibolulu Ali, devrinin panoraması sayılan terciibendinin VII. bendinde işaret eder:

Gülşenî Mevlevî olursan eger

Zurefâ mezhebince şâh olasın

Rafz u ilhâdı töhmet eyleyeler

Belki hem rind-i bî-günâh olasın

İbrahim Gülşenî’nin İstanbul’a çağrılması olayı XIX. yüzyılda Türk tiyatrosunun ilk denemelerinden sayılan, Hayrullah Efendi’nin Hikâye-i İbrahim Paşa Be İbrahim-i Gülşeni adlı dört perdelik eserinde, çok farklı bir bağlamda işlenir. Abdulhak Hamid’in babası, yazar ve tarihçi Hayrullah Efendi (ö. 1866), devrin siyasal olaylarını tarihsel bir kurgu içinde anlatırken İbrahim Gülşenî’yi sahneye ermiş bir sufi karakteriyle çıkarır.

Gülşenî coğrafyası

Evliya Çelebi, Yukarıda mirasına ve gördüğü ilgiye kısaca işaret ettiğimiz İbrahim Gülşenî’nin Kahire’deki tekkesini “ruhaniyetli mekân”lar arasında sayar. Sadece Mısır’da değil Anadolu ve Rumeli’de de Gülşenî’nin halifeleri tarafından tekkeler kurulur. Evliya Çelebi, bazı şehirlerden sadece Gülşenî tekkesinin varlığına işaret ederek geçer. Ama bazı şehirlerde Gülşenîliğin kattığı mistik havayı sezdiren ifadeler kullanır (2. Kitap, 49; 4. Kitap, 39). Osmanlı coğrafyasının değişik şehirlerinden; Yenice’den, Edirne’den, Bursa’dan, Gelibolu’dan, Hayrabolu’dan, Halep’ten ve Kefe’den insanlar Kahire’ye gidip Gülşenîliğe bağlanırlar.

Osmanlı şiir geleneği içinde Rumeli, “hür derviş duyarlığı”nın mekânıdır. Özellikle Yeniceli şairlerde bu eda açık biçimde görülür. Bunda Gülşenîliğin payı büyüktür. Usûlî (ö.1538) ve İlahî (ö.1577) Rumeli’de Gülşenîliğin en önemli temsilcileridir. Usulî, hem İbrahim Gülşenî hem de Nesimî’nin nefeslerini şahsında toplayarak üstatlarını mahcup etmeyecek dönüşümle çağının ve çevresinin ruhuna üfler.

Gülşenîliğin bir başka merkezi Edirne’dir. Edirne sufi cereyanlar için her daim cazip bir şehir olmuştur. Şehri, Gülşenîlik açısından cazip hâle getiren şeyhin halifelerinden Âşık Musa (ö.1567)’dır. İbrahim Gülşenî’nin halifesi Âşık Musa ve onun takipçileri sayesinde Evliya Çelebi’nin belirttiğine göre “Edirne şehrinin cemî‘i halkı fukarâ-yı Gülşenî” olmuştur (1999: 3. Kitap, 254). Şehrin Gülşenîlikle özdeşleşen yüzüne sadece aynı geleneği sürdüren şairler tarafından değil, Nailî ve Nedîm gibi divan şiirinin zirvedeki ustalarınca da ayna tutulmuştur.

Kurtzade Valihî (ö. 1585), şairliğinin yanı sıra musikişinaslığıyla da bilinen Salikî, Gülşenî menâkıbını yazan Muhyî (1528-1604-5), Bülendî (ö.1630), Hüsamî, Rindî (ö.1621), La‘lî Fenayî (ö.1700) ve Gülşenî geleneğini bir bakıma yenileyen İbrahim Gülşenî (1593-1689) ile Gülşenîlik Edirne’nin manevi havasına güzellikler katar. Bu havayı soluyan Edirneli Efendi olarak da tanınan Mehmed Çelebi, Kâmî (1649- 1724), mahlasıyla şiirler söyler. Kâmî’nin kardeşi müderris Mustafa Efendi’nin oğlu Nazîr İbrahim Çelebi (ö.1774) de Gülşenî şairlerdendir.

Gülşenîlikte yeni bir yorum ve yol ayrımının öncüsü, pîr-i sâni Hasan Sezayî’dir. Sezayî (1669-1738), Mora yarımadasındaki Korent kasabasında başlayan (1669) yolculuğunu Edirne’de noktalar (1738). Mora yarımadasının Venedikliler tarafından işgal edilmesi üzerine İstanbul’a gelen Sezayî, kısa bir süre sonra İstanbul’dan ayrılarak Edirne’ye gitmeye karar verir. Edirne’deki Âşık Musa Dergâhı’nda aradığını bulur.

Gülşenî dergâhındaki eğitimi süresince kendisini en fazla etkileyen hocası, Fenayî mahlasıyla şiirler de yazan Mehmet La‘lî Efendi olur. Hocası için de o, diğer talebelerden her zaman farklı ve özeldir. Nitekim La‘lî Efendi, sürgüne gönderilmek üzere Edirne’ye çağrılan Niyazî-i Mısrî’den Edirne halkı adına af dilemesi için en sevdiği öğrencisini görevlendirir. Saray çavuşları arasında Limni’ye doğru yola çıkan Mısrî, ayaklarına kapanan bu mahcup delikanlıya yumuşak nazarlarıyla bakıp şöyle hitap eder: “Kalk evlâdım, afva sezâsın!” Bu cümlede, aynı zamanda geleceğin büyük Gülşenî pîri mahlasını bulur: Sezayî.

İstanbul’a ve İbrahim Gülşenî makamını ziyaret için Mısır’a yaptığı seyahatler, büyük bir ilgiyle karşılanır. Şeyhinden sonra oturduğu Gülşenî postu, 38 yıl boyunca ferah bahçelerinden rayihalar saçar. Türk tasavvuf şiiri için büyük kıymeti haiz Divân’ı, yakınlarına ve devlet büyüklerine yazdığı mektuplardan oluşan Mektûbât’ı, mahlas atası Niyazî-i Mısrî’nin bir ilahisi için kaleme aldığı Şerh-i Gazel-i Niyazî-i Mısrî’si ve mûsıkî nazariyesi hakkında bilgiler içeren Zübde-i Makale-i İlm-i Mûsıkî adlı risalesi bu saâdet yıllarının ürünleridir. Gülşeniyye’nin Pîr-i Sânîsi (İkinci Pîri), 29 Aralık 1738’de dünya gülşenine veda eder. Sezayî-i Gülşenî’nin torunu ve Şeyh Müsellem Efendi’nin oğlu Şeyh Vefâ (ö.1212/ 1797), Hasan Sezayî’nin bir başka akrabası Sa‘id-i Gülşenî aynı yola koyulan şairlerdir.

Sadece Gülşenîlerin değil, Osmanlı coğrafyasında farklı sufi oluşumların kurumsal yapılarını oluşturduğu en önemli kültür merkezlerinden biri de Bursa’dır. Gülşenîlik açısından Bursa’yı önemli kılan hiç kuşkusuz Rindî mahlaslı Şemlelizade Ahmed’dir. Rindî (ö.1678), tahsil ve terbiyesini tamamlamak için Mısır’a gitmiş, medrese ilimleriyle meşgul olurken Edirneli Muhyî-i Gülşenî’nin oğlu Hasan Efendi’nin vasıtasıyla Gülşenî dergâhına intisap etmiştir. Şiirlerinde Rindî mahlasını kullanan Şemleli-zade’nin Menâkıb-ı İbrahim Gülşenî adlı eseri bize ulaşmamışsa da Gülşenî dergâhını bütün özellikleriyle ele alan Şîve-i Tarikat-ı Gülşeniyye adlı mühim eseri Tahsin Yazıcı tarafından Menâkıb-ı İbrahim-i Gülşenî ile birlikte yayımlanmıştır (1982).

Gülşenîlikte Mevlevî ve Hurufî izleri

Gülşenîlerde daha başından itibaren Mevlevîlikle irtibatlarını pekiştirme arzusu belirgindir. İbrahim Gülşenî’nin Mesnevî’ye yazdığı Ma‘nevî adlı nazire, yine onun isteğiyle Kahire Gülşenîhanesinde Mevlevîlere tahsis edilen birkaç oda, halifelerinin Mevlevi muhabbeti ve nihayet zikir ve kıyafetlerindeki benzerlik iki tarikat arasındaki müşterekliği gösterir

Mevlanâ’nın şiirlerinin mahlas beytinde Şems-i Tebrizî’yi anması gibi Gülşenî de aynı yolu takip ederek gazellerinin makta beyitlerinde kendi mahlasıyla birlikte Ruşenî’yi anmıştır. Gülşenî’nin Mevlanâ’ya ilgisi tek taraflı değildir. Sadece Gülşenî ve muhiplerini değil, o çağdaki bütün sufi oluşumları etkileyen Mevleviler, Gülşenî’ye ilgisiz kalmamışlardır. Şeyh Gâlip, Hüsn ü Aşk’ında onu “bülbül-i ferd” olarak nitelemiştir:

İbrâhîm-i Gülşenî gibi merd

Olmuşdur o bâğa bülbül-i ferd

Gülşenî-Mevlevî ilişkisi başka şairler tarafından da birbiriyle âdeta özdeşleştirilerek ifade edilmiştir. Ferağî (ö. 1605) mahlaslı Osman Paşa’nın şu beyti, bu ilişkinin nasıl algılandığını çok güzel bir şekilde yansıtmaktadır:

Gülşenî dervîşidir gül goncelerdir Mevlevî

Bülbül-i hoş-hân okur geh Ma‘nevî geh Mesnevî

Gülşenîlikte Hurûfîliğin de izleri vardır. Bilindiği üzere Fazlullah’ın temel öğretisi, Kur’an’ın insan-biçimci dili ve tasavvufun istiareli sembolizmi temel alınarak inşa edilen panteizmdir. Bu anlayış, İbn Arabî ve İranlı İsmailî gibi yazarların düşüncelerinden izler taşımakla birlikte harflere yapılan vurgunun, keyfî tevillerin insan bedeniyle eşleştirilerek sunumu Fazlullah’ı diğer harfçi anlayışlardan ayırır. Hurûfî geleneğinde Arap alfabesindeki harflere dayalı hüner gösterilerinin mistik bir hüviyet içinde ele alındığı bilinir. Fakat Hurûfîliğin asıl karakteristiği, yalnızca harflerle ilgili sırlar değil, özellikle Hallac-ı Mansur tarzı panteist mistik düşüncedir. Bu yönüyle Hurûfîlik, Anadolu ve Rumeli’de yayılışı sırasında Bayramî Melamîlerini, Kalenderîleri, Bektaşîliği ve bazı Halvetiye çevrelerini, hatta Kızılbaşlığı çok derinden etkilemiştir (Ocak1998: 135).

Gülşenî şairler içinde bu etkiyi şiirlerinde en belirgin şekilde yansıtan Za‘fî’dir. Za‘fî (ö.1566-1570), Rumeliden Mısır’a gitmiş, Gülşenî’den hilafet almış, Gelibolu Gülşenî Tekkesinde hizmet etmiş, Ahmed Hayalî döneminde Gülşenî âsitânesinde vefat etmiş ve orada defnedilmiştir. Tarikat kıyafetleri içinde önemli yeri olan Zafiyye adlı tacın sahibidir. Müstakimzade ve Şeyh Galip bu tacdan söz etmişlerdir. Mevlevi büyükleriyle kurduğu yakınlık Esrar Dede tarafından Tezkire-i şuara-yı Mevleviyye’de adının geçmesine yetmiştir. Batı Anadolu ve Rumeli’de pek çok şehri dolaştığı şiirlerinden anlaşılmaktadır.

Türkçe ve Farsça şiirler söylemiş, divanlar tertip etmiştir. Türkçe Divanı’nda 394 gazeli vardır. Hece ölçüsünü ve koşma biçimini kullanmıştır. Çağatayca mülemma söylemiş, Âgehî’ye öykünüp denizcilik terimleriyle örülü şiirler yazmıştır. Hurûfîler gibi Fazlullah adını şiirlerinde açıkça söylemekten çekinmemiştir (Adak 2006):

Okudum ümmü’l-kitâbı anladım esrârını

Bilmişim seb‘a’l-mesânî dil-berin dîdârını

Arz mülkümdür benim aşk ile şâh-ı âlemim

Genc buldum istemem dehrin zer ü dînârını

Anladım bu kâlıb-ı âdem neden endâzedir

Noktadan fehm eyledim remz ü rümûzun varını

Tutmuşum elde kitâbım olup ashâb-ı yemîn

Nutk-ı Hakkı anlayıp bildim nedir güftârını

Fazl-ı Hakdan Zafîyâ buldun hayât-ı Câvidân

Aynına alma sakın sen münkirin inkârını

Bu gazelin makta beytinde “Fazl-ı Hakdan” ve Fazlullah’ın Câvidânnâme adlı eserinden bahseden şair, başka şiirlerinde de aynı imayı yineler. Türk ve İran edebiyatında ‘aşkta sadakatin timsali’ olarak değerlendirilen Hallâc ve onun en büyük takipçisi Nesimî ile boy ölçüştürür.

Gülşenîlerin vahdet-i vücut konusundaki yaklaşımları da Hurufîlerle benzerlik gösterir. İbn Arabî’nin düşüncelerinden açık izler taşıyan bu anlayışa göre evrendeki güzellikler, yaratıcı güzelin yansımalarından ibarettir. Evrende İlahî güzelliği yansıtan aynacıklar arasında en mükemmeli insandır. Şairler, Allah’ın cemâl sıfatının tecelli ettiği ve bu bakımdan onun kudretinin ve güzelliğinin görünür hâle geldiği insanın sureti (yüzü) ile yaratıcı arasında kurdukları bağıntıyı teşbih ve mecazlara başvurarak anlatırlar. Za‘fî’nin aşağıdaki beyitleri de vahdet-i vücut anlayışının bu çerçevedeki yorumundan başka bir şey değildir.

Gülşenî bülbülleri

Mısır’daki “pîr evi” Türk şiirinin olduğu kadar musikisinin de gelişip serpildiği bir “ulu dergâhtır”. Evliya Çelebi’nin “ilm-i edvâr gâ’ib olsa cihânda bir âğâze kalmasa burada icâdına kadir nefes sâhibleri fukarâlar var” (10. Kitap, 136) sözleriyle işaret ettiği durum, Türk musikisinin Gülşenî geleneği içindeki yerine dair önemli ipuçları barındırır. Gülşenîlerin dinî musiki kavramlarının arasına yerleştirdikleri Gülşenî savtı ve tapuğlar hanende ve sazendeler eşliğinde çok geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.

Gülşenîlerin zikir meclislerinde sözlü ve sazlı olarak musikinin payı büyüktür (Akpınar 2004: 99-120). Mevlevilikle musiki icrası bakımından da müştereklik arz eden Gülşenî tekkelerinde ney üflendiği, def ve kudüm gibi usul aletlerinin kullanıldığı bilinmektedir. Gülşenî şairlerin şiirlerinde de musikiyle ilgili terimler, çeşitli edebî sanatlara imkân verebilecek şekilde kullanılmıştır. Güfte olarak başta Ruşenî ve İbrahim Gülşenî olmak üzere geleneğin öncülerinin şiirleri okunmuş ve Türkçe, dinî musikî formu içinde Gülşenî tekkelerinde gelişimini sürdürmüştür. Evliya Çelebi, dinî musiki içinde müstesna bir konuma sahip olan Süleyman Çelebi Mevlidi’nin Kahire’deki Gülşenî Tekkesinde okunduğuna dair oldukça ayrıntılı bilgiler verir (10. Kitap, 249-250).

XVI. yüzyılda Halepli Latifî, yüzyılın sonunda aynı zamanda şair olan Hüdayî Dede ve Kurdzade Valihî, XVII. yüzyılda Derviş Sadayî, şiirlerinde Bîçâre mahlasını kullanan Yakupzade Mehmed Efendi, Tokatlı Derviş Ömer Efendi, Kefeli Derviş Abdî, XVIII. yüzyılda Abdulgani Dede, Ali Şirugani Dede, Edirneli Şaban Dede, Edirneli Salihzade, Edirneli İmamzade Efendi, Neyzen Derviş Ömer, XIX. yüzyılın sonunda ise Gülşenîlik yanında Kadirî, Rifaî ve Bektaşî tarikatlarına da intisap ettiği bilinen Yaşar Baba (ö.1934) Gülşenî bülbülleri olarak tanınırlar (Akpınar 2004: 120-139).

Sonuç

Akkoyunlu Uzun Hasan ve Sultan Yakup dönemlerinde Tebriz’de filizlenen Gülşenîlik, Kahire’de köklenmiş ve bütün Osmanlı coğrafyasına dal budak salmıştır. Ağaç metaforunu devam ettirerek söylemek gerekirse Gülşenîlik; Tebriz, Diyarbakır, Kahire, Yenice, İstanbul, Edirne, Kefe, Gelibolu, Hayrabolu ve Mora’daki şiir ve musiki bahçelerinde en olgun meyvelerini vermiştir. Gülşenî dergâhları, sanatkârlar için birer cazibe merkezi ve Türk şiir ve musikisinin her daim soluklandığı -Evliyâ Çelebi’nin ifadesiyle- “ruhaniyetli” mekânlar omuştur. Bu mekânlarda otuzun üzerinde şair, onbeş civarında musikişinas yetişmiştir. Tekkelerde icra edilen Türkçe sözlü tapuğlar, İbrahim Gülşenî ve onun soyundan gelenlerin Azeri Türkçesine çalan şiirleri, Gülşenîliğe bağlı şairlerin divan ve mesnevileri ile Muhyî’nin Bâleybelen adlı ilk yapma dil deneyimi Gülşenîlerin Türkçe sevgisinin günümüze ulaşan en önemli göstergeleridir.

Kaynakça

Adak, Abdurrahman (2006). Za‘fî-i Gülşenî Hayatı, Eserleri, Edebî Şahsiyeti ve Divanının İncelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, DT.

Akpınar, Hüseyin (2004). Gülşenîlikte Musikî ve Musikîşinaslar. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi. DT.

Ali Emirî (1328). Tezkire-i Şu‘arâ-yı Amid. İstanbul: Matbaa-i Amire.

Ergun, Sadeddin Nüzhet (1942-43). Türk Musikisi Antolojisi I-II. İstanbul: İÜEF Yay.

Evliya Çelebi (1996-2007). Seyahatnâme. İstanbul: YKY.

Gölpınarlı, Abdülbaki (1983). Mevlânâ’dan Sonra Mevlevîlik. İstanbul: İnkılap Yay.

İsen, Mustafa (2010). “Divan Şairlerinin Tasavvuf ve Tarikat İlişkileri”. Tezkireden Biyografiye. İstanbul: Kapı Yay.

Koç, Mustafa (2005). Bâleybelen Muhyî-i Gülşenî. İstanbul: Klasik Yay.

Muhyî-yi Gülşenî (1982). Menâkıb-ı İbrahîm-i Gülşenî. yay.: Tahsin Yazıcı, Ankara:TTK Yay.

Ocak, Ahmet Yaşar (1998). Osmanlı Toplumunda Mülhidler ve Zındıklar. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.

İbrahim Gülşenî’nin şiirlerinden örnekler

Ey gönül aşkın beni divâne kıldı akîbet

Bilgimi akl ehline efsâne kıldı akîbet

Düşürüp dağlara aşkın âşinâlardan beni

Delü kimi halk ilen bîgâne kıldı akîbet

Yıhdı çün gölümü aşkın sahlamağa gencini

Ejdehânın yatağın vîrâne kıldı akîbet

Katre-i nîsân kimi bu bahr-ı cânım dürr-i sâf

Hâ sadefden göz göre dürdâne kıldı akîbet

Kara giyüp gözlerim menden beter gör ey sanem

Kaşların mihrâbını büthâne kıldı akîbet

Susayuban leblerinden tutuşup yanar gönül

Kanmağa andan lebin peymâne kıldı akîbet

Yüz çevirme Gülşenîden ey gönül her vech ile

Cân verüben çün seni cânâne kıldı akîbet

Cihânda Rûşenî-nisbet kimin kim reh-nümâsı var

Güneş kimi bahan görür onun rûşen ziyâsı var

Aceb mi Rûşenî-perver güneşden bahtlu olmah

Yed-i beyzâya nisbet çün tecellîden senâsı var

Görenler Rûşenî vechin ziyâdan Aydın ilinde

Bilür kim aydan aydınrah kimin nûrdan likâsı var

Dikik yıldız kimi bir bir giyenler Rûşenî tâcın

Nice hâdî olup halka dalâletden Hudâsı var

Kerâmet hırkasın giyüp mükerrem olanı bildim

Ziyâdan Rûşenî kimi kimin aldan abâsı var

Girenler Gülşenî kimi Hakın doğru tarîkına

Bilir ol rûşen ay yüzlü önünce muktedâsı var

Bî-vücûdum aşk odu bilsem benim nem yandırır

Yanuben küllî kül oldum pes dahı nem yandırır

Yandırır gerçi cihânda aşk odu âşıkları

Lik ben âciz kulunu kati muhkem yandırır

Âh edersem bir nefes dünyâyı oda yahuben

Yedi çarhı onun odu cümle derhem yandırır

Nice döysün aşk odunun sûzişine dil revân

Kim onun germiyyeti nâr-ı cehennem yandırır

Şem‘e bir pervâne yansa sûziş-i âvâz eder

Ma‘şûkun sözü meni gör nice epsem yandırır

Ey ciger derdine dermân isteyen aklın kanı

Onulur mu şol yara kim onu merkem yandırır

Çünki derd imiş devâsı bu yürek yarasının

Müşfik emsem isteme kim onu emsem yandırır

Rûşenî aşkına yanmışdır ciger der Gülşenî[1]

Aşk odu pervâne kimi onu her dem yandırır

Bana aşkın tarîkını nedir deyüp soran gelsin

Ayah koyanda ol yola başı terki uran gelsin

Diriyle ölmeyen bilmez nedir aşkın tarîkını

Ölüp aşkıla dirinin düşün görüp yoran gelsin

Bu cân kuşu kanat açar muhabbet mülküne uçar

İkiden birliğe kaçar o tayrâna giren gelsin

Şerî‘atla ayah basan tarîkat yoluna cândan

Hakîkat yolunu sorup yol eriyle varan gelsin

Yedi denizle altı sed geçenler erdi menzile

Geçüben bahrıla berden o menzile eren gelsin

Tarîkat mülküne şer‘in elifden doğrudur yolu

Hakîkat iklîmi içre üçünü bir gören gelsin

İşidip Gülşenî sözün muhabbet sırrıdır anlan

Diyende bir kılı yüz kez bu ma‘nîden yaran gelsin

Yine ol Yûsuf-ı sâni

Gelir derler gelir derler

Güzeller Mısrı sultânı

Gelir derler gelir derler

Gözüm segrür kulah çınlar

İşidüben gönül inler

Ki cândan sevgülü dil-ber

Gelir derler gelir derler

Beni benden alan meyli

Gözümden ahıdan seyli

Gönül Mecnûnua Leylî

Gelir derler gelir derler

Eger bir dem kalam ansuz

Oluram gûyiyâ cânsuz

O derdi bana dermânsuz

Gelir derler gelir derler

Düşeli araya fürkat

Bişürdi bağrumı hasret

Kime sorsam o bî-mürvet

Gelir derler gelir derler

İşidüp Rûşenî-perver

Gönüller mülkine server

Yetene Gülşenî sorar

Gelir derler gelir derler

[1] Bu şiir müsteâr ilahi olarak tekkelerde okunmuştur (Ergun, 1942: 384-85).

Kategori » Seçkiler » Makale »

Bir Sözün Serüveni

Tue, 3 Aug 2010 16:08:20 +0200

(Dil ve Edebiyat dergisinin 20. sayısında kısaltılarak yayımlanan makalenin tam metnidir.)

Türkçe ‘boş’tan İngilizcedeki ‘bosh’a

Adana Ağzındaki ‘boşboşçu’ya

Bir Sözün Serüveni

Türk yazı dillerinde ve lehçelerinde de kullanılmakta olan, zaman içerisinde çeşitli anlamlar kazanan boş sözü XIX. yüzyıl ortalarında İngilizceye geçmiştir.

İngilizce sözlüklerde bosh sözünün Türkçeden alıntı olduğu belirtilmektedir. İngilizcenin köken bilgisi sözlüklerinde de bosh sözünün Türkçeden alıntı olduğu bilgisi yer alır.

Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın

Spot

Türkçedeki anlam ve karşılıklarıyla neredeyse bire bir örtüşen boş sözünün Türkçeden İngilizceye yolculuğu diplomat, gezgin ve yazar James Justinian Morier’in Ayesha, the Maid of Kars’ Karslı Kız Ayşe’ adlı romanıyla başlar… Morier’in Doğu masallarından izler taşıyan bu romanı 1834 yılında Londra’da üç bölüm hâlinde üç kitap olarak yayımlanır.

Spot

Ünlü yazar Charles Dickens 1852 yılında yayımlanan Bleak House ‘Kasvetli Ev’ adlı romanında bosh sözüne ünlem olarak yer verir. Dickens’ın dokuzuncu romanı olan Bleak House Mart 1852 ile Eylül 1853 arasında aylık fasiküller hâlinde yirmi bölüm olarak yayımlanmıştır.

Spot

İngiliz romancı, oyun yazarı ve yayıncı John Boynton Priestley ise They Come From Inner Space adlı eserinde ‘değersiz veya küçük şey, ıvır zıvır’ karşılığında kullanır. Yazarın ‘değersiz veya küçük şey, ıvır zıvır’ karşılığında kullandığı bu cümleyi bosh sözünün ikinci anlamının örnek cümlesi olarak Webster sözlüğünde görürüz.

İngilizce bir sözlüğü karıştırırken bosh sözünün karşılığında ‘nonsense, empty talk; rubbish, trash; something worthless of trifling’ gibi tanımların verildiğini görürsünüz.

Bu sözlerden nonsense ‘saçma, zırva, fasa fiso’; empty talk ‘boş konuşma’, rubbish ‘süprüntü, döküntü, değersiz şey; saçma, zırva’, trash ise ‘çöp, çöplük, süprüntü’ karşılığındadır.

İngilizcede bosh biçiminde yazılan ve /boş/ olarak söylenen, anlamca da Türkçedeki boş sözünü çağrıştıran bu benzerlik sizi şaşırtabilir.

Oysa şaşırmaya hiç gerek yok…

Çünkü İngilizcedeki bosh sözü Türkçe kökenlidir ve Türkçeden İngilizceye geçmiştir…

İşte boş sözünün Türkçedeki tarihi ve Türkçeden İngilizceye geçişinin öyküsü…

Türkçede boş sözü

Türkçenin ilk dönem yazılı kaynaklarından bu yana söz varlığında kullanılmakta olan Türkçe kökenli boş sözüne rastladığımız ilk kaynak Irk Bitig’dir.

Köktürk harfli ilk kitap olan ve IX. yüzyıl başlarında yazılan Irk Bitig’de boş sözü ‘serbest, salınmış’ anlamında kullanılmıştır:… yana tokuz on boş kony utmiş’…üstelik doksan (salınmış) koyun kazanmış’ (Tekin 2004: 30). Eski Uygur Türkçesi dönemine ait eserlerden oluşan Turfan metinlerinde boş kılmak biçiminde geçmekte ve ‘serbest bırakmak’ anlamında kullanılmaktadır: bu burhan etözin boş kılmışın…’ Bu Buda vücudunu serbest kılışını…’ (Clauson 1972: 376).

Divanü Lugati’t-Türk’te Kâşgarlı Mahmud’un biri uzun ünlülü iki ayrı boş sözünü sözlüğüne aldığını görürüz. Üç harfle yazılan ve ötre ile gösterilen örnekler eserin üç harfliler bölümünde verilmektedir: boş kişi ‘özgür erkek’, boş uragut ‘boşanmış kadın’, boş elig ‘boş el, işten veya başka bir şeyden kurtulmuş, boş kalmış el’, boş et ‘sölpük, pörsük et’, boş at ‘salıverilmiş at’, boş ev ‘boş ev’ (DLT 497/5).

Kâşgarlı bu örneklerin yanı sıra vav harfini kullanmadan iki harfle yazdığı ve harekelediği boş sözü ile ilgili örnekleri de Salim kitabının iki harfliler bölümünde sıralar: boş yılkı ‘başıboş salınmış at sürüsü’, ol işler boş’ o kadını boşadı’, ol kul boş kıldı’ o kölesini azat etti.’ Özgür kimse için de boş dendiğini belirten Kâşgarlı bu örneklere bir de boş nenge idi bolmas ‘boş bırakulan malın sahibi olamaz’ atasözünü ekler (DLT 166/4).

Birincil uzunlukları koruyan Türkmencede bu sözcükteki uzunluğun izleri görülmese de sözlüğünü Arapçanın kuralına göre düzenleyen Kâşgarlı Mahmud’un aynı sözü iki farklı biçimde ve iki farklı yerde ele alması, dikkat çekici bir özelliktir. Uzun ünlülü sözcüklerin zevatü’s-selase ‘üç harfliler’ bölümünde sıralanırken bu başlığın hemen altında ‘iki harfli adlar’ alt başlığının bulunması da ilgi çekicidir. Soruna dikkat çeken Besim Atalay, Kâşgarlı’nın bu sözcükleri iki harf olduklarına işaret ettiğine bağlamaktadır. (Atalay 2006: III 117).

İlk örneklerden ‘serbest, hür, özgür’ anlamlarında kullanıldığını gördüğümüz sözün daha sonra çeşitli türevlerinin kullanım alanına çıktığını Kâşgarlı Mahmud’un Divanü Lugati’t-Türk’te verdiği örneklerden görürüz:

Boşumak ‘içi boşalmak, ishal olmak; düğüm çözülmek; serbest bırakmak, izin vermek; boşamak (Argu lehçesinde). anın özi boşudı’ onun içi boşaldı, ishal oldu’; tügün boşundı’ düğüm çözüldü’ at boşudı’ at boşandı, at bağından kurtuldu’; han yalavaçığ boşudı’ han ülkesine dönmesi için elçiye izin verdi’; er uragutın boşudı’ adam karısını boşadı (Argu lehçesinde)’ (DLT 561). Bugün boşanmak anlamındaki sözün yalnızca Argu lehçesinde kullanılmış olduğunun belirtilmesi ilgi çekici bir veridir.

Boşug ‘serbest kalma izni’. Hanın elçiye dönüp gitmesi için verdiği izin. Elçiye verilen bahsiş ve armağanlar da böyle adlandırılır. Arapçadaki ‘sofra’ sözündeki değişim bu sözde de görülür. Konuğa hazırlanan yemeğin altına serilen bez de bu anlamda kullanılmaya başlanmıştır. Benzer durum boşug sözü için de geçerlidir. Uzaktan bir akraba geldiğinde geri döneceği zaman düzenlenen şölene bütün akraba çağrılır. Konuğa birtakım armağanlarla birlikte gitmesi için izin verilir. Birlikte yenilen bu yemeğe boşug aşı ‘izin yemeği’ adı verilir (DLT 187).

Boşanmak ‘bağı çözülmek, düğüm çözülmek; boşanmak’. Tügün boşandı ‘düğüm çözüldü’; uragut boşandı ‘kadın boşandı’ (Argu lehçesidir, fasih değildir)’ (DLT 338). Boşumak sözünde olduğu gibi bugünkü ‘boşanmak’ anlamındaki kullanımın yalnızca Argu lehçesine ait olduğunu yazan Kâşgarlı, bunun fasih bir kullanım olmadığına da dikkat çekmektedir.

Boşgunmak ‘eli veya kolu yerinden çıkmak’. er eligi boşgundı ‘adamın eli çıktı ve işten kaldı, iş yapamaz hâle geldi’. Sözcüğün aslı boşundı biçimindedir (DLT 385). Kâşgarlı Mahmud, asıl biçim dediği boşundı maddesinde ise müntensihin harekelemedeki tutumuyla koy boşandı ‘koyun boşandı, ipinden kurtuldu’ biçiminde yazdığı örnekleri müntensihin kaleminden boşanur ve boşunur maddesinin gelmesi, Kâşgarlı’nın sözü boşundı biçiminde verdiğinin göstergesidir (DLT 338).

Boşugu’serbest kalma zamanı, salıverme zamanı’. at boşugu boldı ‘atın salıverilmesi zamanı geldi. Başkaları için de bu söz kullanılır (DLT 224).

Boşatmak ‘boşaltmak; düğüm çözmek; kadın boşamak (Argu lehçesinde); serbest bırakmak, salıvermek’. ol tagar boşattı’ o dağarcığı boşalttı’. Herhangi bir şeyin içindekileri boşaltmak için de kullanılır. ol uragut boşattı’ o, kadın boşattı’ Argu lehçesidir. ol bulunug boşattı ‘o tutsağı salıverdi’. Herhangi bir kişinin bir başkası tarafından bağı çözülerek salınması durumunda da yine böyle söylenir (DLT 418-419).

Boşlag ‘başı boşbırakılmış,ihmal edilmiş’. Boşlag nen ‘başıboş bırakılmış şey’. Boşlag yılkı ‘bırakılmış at sürüsü’ (DLT 232).

Boşutgan ‘iç boşaltan, içi süren, ishal eden’. Bu ot ol karın boşutgan ‘ bu ilaç sürendir, yumuşaklık verendir’. Başka şeylerin katılığını gideren, yumuşatan nesnelere de denir (DLT 256).

Eski Türkiye Türkçesinde boş sözünün türevleri boşandırmak ‘boşaltmak’ (TS I / 639), boşanmak ‘boşalmak, boş kalmak’ ( TS I / 639), boşatmak ‘boşaltmak’ (TS I / 640), boşlamak ‘serbest bırakmak, kendi hâline terk etmek; boşaltmak’ (TS I / 641), boşlanmak ‘terk edilmek’ ( TS I / 641), boşluk ‘boşanmış olma ( TS I / 642). Boş sözü ile kurulmuş birleşik sözlere en erken dönemden itibaren rastlanır: boş bağursak ‘kör bağırsak’ ( TS I / 640), boş böğür ‘böğürün eğe ve kalça kemikleri arasındaki boş kısmı’ (TS I / 640), boş komak ‘serbest bırakmak’ ( TS I / 641), boş olmak ‘boş durmak’ (TS I / 642), boş salmak ‘boş bırakmak’ (TS I / 642).

Geçen zaman içerisinde boş sözünün kullanım alanı genişlemişti. Türkçe Sözlük’te (TDK 2010: 301) boş sözü karşılığında şu anlamlar verilmektedir: İçinde, üstünde hiç kimse veya hiçbir şey bulunmayan, dolu karşıtı; görevlisi olmayan(iş, görev), münhal; yapılacak işi olmayan, işsiz; yararsız, nafile. Sözün mecaz olarak verimsiz; anlamsız; habersiz, hazırlıksız; bilgisiz, bir işe yaramayan, yararsız anlamları vardır. Zarf olarak da işsiz bir biçimde karşılığı yer alır.

Günümüz Türkçesinin söz varlığında boşalım, boşalma, boşalmak, boşaltaç, boşaltı, boşaltılma, boşaltılmak, boşaltım, boşaltma, boşaltmak, boşama, boşamak, boşandırma, boşandırmak, boşanma, boşatma, boşattırmak, boşlama, boşlamak, boşluk, boşuna gibi türevleri ile boş düşmek, boş kafalı, boş laf, boş vermek, boş yere, boşa vermek, boşta gezmek gibi birleşik sözler ve deyimler de bulunmaktadır (TDK 2010: 302-304).

‘boş’tan ‘bosh’a…

Türk yazı dillerinde ve lehçelerinde de kullanılmakta olan, zaman içerisinde çeşitli anlamlar kazanan boş sözü XIX. yüzyıl ortalarında İngilizceye geçmiştir.

İngilizce sözlüklerde bosh sözünün Türkçeden alıntı olduğu belirtilmektedir (Webster 1937: 313^c; Webster 1986: 257^a; Oxford 2003: 197^c; Merriam-Webster 2004: 144^b). İngilizcenin köken bilgisi sözlüklerinde de bosh sözünün Türkçeden alıntı olduğu bilgisi yer alır (Barnhart 2006: 108^b). Sözlükler dışında Türkçe boş verintisinin İngilizcede kullanılışı üzerinde duranlar da olmuştur (Gatenby 1954:88,91 Kılıç 2003: 50; Karaağaç 2008: 125).

Günümüzde İngilizcede teklifsiz konuşmada daha çok “söylenen şeylerin boş olduğunu” ifade etmek üzere ünlem olarak kullanılan söz için sözlüklerde verilen karşılık ve tanımlar arasında nonnense ‘saçma, zırva, fasa fiso’, rubbish ‘süprüntü, döküntü, değersiz şey; saçma, zırva’ (Oxford 2003: 197^c), empty talk ‘boş konuşma’, trash ‘çöp, çöplük, süprüntü’, humbug ‘hile, yalan’ (Webster 1937: 313^c); something worthless or trifling ‘değersiz veya küçük şey, ıvır zıvır’ (Webster 1986: 257^a) gibi tanımların verildiğini görürüz.

Sözcüğün humbug ‘hile, yalan’ anlamını kazanması yalnızca İngilizceye özgü bir durumdur. Boş konuşma, saçmalama anlamına zamanla ‘yalan’, yalan söyleyerek yanıltma anlamıyla birlikte ‘hile’ anlamı da katılmış olmalı.

Türkçedeki anlam ve karşılıklarıyla neredeyse bire bir örtüşen boş sözünün Türkçeden İngilizceye yolculuğu diplomat, gezgin ve yazar James Justinian Morier’in Ayesha, the Maid of Kars’ Karslı Kız Ayşe’ adlı romanıyla başlar…

James Justinian Morier, İsviçre kökenli tüccar ve diplomat bir ailenin çocuğu olarak 1780 yılında İzmir’de dünyaya gelmiştir. Sonradan İngiliz vatandaşlığına geçen Morier, İngilizlerin İran ile ilgili düşüncelerini çok derinden ve uzun süre etkileyecek olan The Adventures of Hajji Baba of Ispahan ‘Isfahanlı Hacı Baba’nın Serüvenleri’ adlı romanın yazarıdır.

Morier, Tahran’daki İngiliz elçiliğinde görev almak üzere 1808 yılında Türkiye’den İran’a doğru yolculuğa çıkar. Altı yıl süren görevi sırasında Tahran’daki izlenimlerini, İran’ın çeşitli bölgelerine yaptığı gezilerle ilgili gözlemlerini konu alan kitabı 1824 yılında yayımlanmıştır. İstanbul’daki İngiliz elçiliğinde de bir süre çalışan Morier, gezi notlarını A Journey through Persia, Armenia, and Asia Minor to Constantinople in the Years 1808 and 1809 ‘1808 ve 1809’da İran, Ermenistan ve Küçük Asya Yoluyla İstanbul’a Bir yolculuk’ ve A Second Journey through Persia ‘İran’a İkinci Yolculuk’ adlı iki kitapta toplamıştır.

Morier’in romanlarından biri olan Ayesha, the Maid of Kars ‘Karslı Kız Ayşe’ Doğu masallarından izler taşır. Romanın kahramanı İngiliz aristokrat ailesinden gelme bir kişi olan Lord Osmond’dur. İran’ın içlerinde geziye çıkan Osmond yolculuğunun sonunda İstanbul üzerinden İngiltere’ye dönmektedir. Kendisine bu yolculuğunda Stasso adındaki Yunan uşak ile Mustafa adındaki Türk yardımcısı eşlik etmektedir. Dönüş yolculuğunda yolu Kars’tan geçen Osmond sokakta Ayşe adında son derece güzel bir kızla karşılaşır. Kızın güzelliği karşısında âdeta büyülenen Osmond Ayşe’ye âşık olur. Ayşe’nin aslında Türk olmadığı, soylu bir İngiliz ailenin kızı olduğu, bir yaşındayken Yunan hemşire tarafından kaçırıldığı ortaya çıkar. Ayşe ile evlenmek isteyen Osmond, kaçınılmaz olarak pek çok macera yaşayacaktır.

James Justinian Morier’in bu romanı 1834 yılında Londra’da üç bölüm hâlinde üç kitap olarak yayımlanır. Romanın ilgi görmesi üzerine Amerika’da iki bölüm hâlinde tek kitap olarak baskısı yapılır.

Morier, The Adventures of Hajji Baba of Ispahan ve Ayesha, the Maid of Kars kitaplarında yer yer Türkçe sözcükleri de kullanmıştır. Olay örgüsü içerisinde romanındaki Türk karakterleri Türkçe konuşturan Morier, Türkçe sözleri eğik yazarken yanında da bu sözlerin İngilizce karşılıklarını vermiştir. Morier’in eserinde kullandığı Türkçe ve Türkçeleşmiş sözler arasında atch ‘aç’, bak, bakalum ‘bakalım’, belli, bey, derviş, elchi ‘elçi’, Inshallah İnşallah’, min bashi ‘binbaşı’, on bashi ‘onbaşı’, saka, yavash ‘yavaş’, yok, yuz bashi ‘yüzbaşı’ gibileri dikkat çeker.

Morier, özellikle Ayesha adlı romanında Türkçe cümlelere de yer verir: Bir chey ‘şey’ yok, Ne bilirim efendim, Sen bilirsen, Korkma kizem ‘kızım’, Kim der, Babam bourda ‘burada’ gel. Khosh bulduk ‘hoş bulduk’…

Ancak, Ayesha’ da yüzü aşkın Türkçe sözcüğe yer veren Morier’in kullandığı sözlerden hiçbiri bosh kadar yayılmayacak, İnglizcede kullanım alanı kazanmayacaktır…

Morier’in boş sözünü eserinin başlarında, on dokuzuncu sayfada şöyle bir cümlede kullandığına tanık oluruz: “Nobody has ever taken the castle, no body can take it, continued Mustafa. “The Turk has tired-the Kizzilbash has tired-the Moscove has tired-all have come to nothing-all bosh!...” (Morier 1834: 19)

Hiç kimsenin alamadığı kaleden söz eden Mustafa; Türk’ün yorulduğunu, Kızılbaş’ın yorulduğunu, Moskova’nın yorulduğunu, her şeyin boşa çıktığını anlatırken Türkçe boş sözünü söylemiştir. Morier de bu sözü Türkçenin söylenişine, İngilizcenin de yazım kuralına göre bosh biçiminde yazar.

İşte boş sözünün de İngilizcedeki serüveni Morier’in bu cümlesiyle başlar…

Morier bir sayfa sonra “bosh der” diye Türkçe bir cümleye yer verir ve hemen yanında da eğik yazıyla bu sözün anlamını it is nothing olarak belirtir (Morier 1834: 20). Ayesha’nın 283. Sayfasında ise Morier bu kez bosh sözünü İngilizce bir cümlede kullanacaktır: They are bosh… Eğik yazılan bu söze uzun çizgiyle bitiştirilmiş İngilizcedeki karşılığı da vardır: nothing (Morier 1834: 283). Morier’in bu eserinin 1846’da yapılan son baskısıyla bosh sözü yaygınlaşacak ve İngilizceye yerleşecektir (Barnhart 2006: 108^b).

Ünlü yazar Charles Dickens 1852 yılında yayımlanan Bleak House ‘Kasvetli Ev’ adlı romanında bosh sözüne ünlem olarak yer verir. Dickens’ın dokuzuncu romanı olan Bleak House Mart 1852 ile Eylül 1853 arasında aylık fasiküller hâlinde yirmi bölüm olarak yayımlanmıştır (Dale 2005: 225).

Eserinin 340. Sayfasındaki “Did she die at ninety, guv’ner?” sorusuna atlı polis “No. Bosh!” diye yanıt vermektedir. Dickens’ın eserinde birkaç kez kullandığı bosh sözünün yanında ne bir açıklama vardır ne de bu söz eğik yazılmıştır (Dickens 1895: 340). Çünkü artık bosh, hemen her İngilizin anlamını bildiği sözcüklerden biri olmuştur.

İngiliz papaz, tarihçi ve roman yazarı Charles Kingsley, 1863 yılında yayımlanan Water Babies: A Fairy Tale for LandBaby adlı çocuk romanında bosh sözünü iki ayrı yerde pure bosh biçiminde kullanır. Eserin daha sonraki baskısında bu söz 141 ve 155. sayfalarda geçmektedir (Kingsley 1885).

Bleak House romanının fasikülleri hâlinde yayımlanmasından birkaç yıl sonra dünyaya gelen macera romanı ve öykü yazarı olarak ünlenen Henry Rider Haggard, bir dergide tefrika edilen romanında bosh sözünü kullanacaktır. Belki bir rastlantı, belki bir esinlenme, Haggard’ın She: A History of Adventure adlı romanının kadın kahramanının adı da Ayesha’dır…

İngiliz yazarı Haggard Afrika’nın gizemli coğrafyalarında geçen macera romanlarının yazarıdır. En tanınmış romanı ülkemizde Kral (veya Hazreti) Süleyman’ın Hazineleri adıyla bilinen King Solomon’s Mines, pek çok kez basılmış, pek çok dile çevrilmiş, birkaç kez de filme alınmıştır.

Morier’in Ayesha, the Maid of Kars adlı romanının yayımlanışından elli iki yıl sonra The Graphic dergisinin Ekim 1886 sayısında Haggard’ın She: A History of Adventure adlı romanı tefrika edilmeye başlanır. Derginin Ocak 1887 sayısında tamamlanan roman aynı yıl Londra’da kitap olarak yayımlanır. Sekseni aşkın esere imza atan Henry Rider Haggard’ın She adlı eseri kırk dört dilde, seksen üç milyon adet basılmıştır. Romanın kitap olarak ilk baskısında, 46. sayfada şöyle bir cümle vardır:

It is bosh, my boy, all bosh! – What do you say, job?

‘Boş laf bunlar, oğlum, hepsi boş laf! Sen ne diyorsun Job?’

İngiliz romancı, oyun yazarı ve yayıncı John Boynton Priestley ise They Come From Inner Space adlı eserinde ‘değersiz veya küçük şey, ıvır zıvır’ karşılığında kullanır (Priestley 1955: 21). Yazarın ‘değersiz veya küçük şey, ıvır zıvır’ karşılığında kullandığı bu cümleyi bosh sözünün ikinci anlamının örnek cümlesi olarak Webster sözlüğünde görürüz (Webster 1986: 257^a).

Yeni kazandığı anlamlarla birlikte bosh sözü artık İngilizcenin söz varlığındadır…

bosh’tan boşboşçu’ya

Türkiye ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki ilişkilerin gelişmeye başladığı 1950’li yılların başında, Adana’nın doğusundaki İncirlik beldesinde bir askerî üssün yapımına başlanır. Yaklaşık üç yıl süren inşaatın ardından 1954 yılının Aralık ayında İncirlik Üssü, Türk Silahlı Kuvvetleri ile Amerikan Hava Kuvvetlerinin ortak kullanımına açılır. Türk Silahlı Kuvvetlerinin yönetiminde olan tesislerde çalışmak üzere 1955 yılından itibaren Amerikalı görevliler de Adana’ya gelmeye başlar. Bunların büyük bir bölümü aileleriyle birlikte Adana şehir merkezinde belirli semtlere yerleşmektedir. Zamanla Ziyapaşa, Reşatbey, Çınarlı, Valiyolu gibi bazı semtlerde Amerikalılar dikkat çekecek bir nüfus yoğunluğuna ulaşır.

Amerikalı görevliler ülkelerinde alıştıkları hayat tarzını Adana’da da devam ettirmektedir. İncirlik Üssü içerisinde ihtiyaçlarını karşılayacak her türlü olanağı sağlamak üzere iş yerleri, çocuklarının öğrenimlerini sürdürmeleri için de okullar açılmıştır.

Adanalı çocuklar mahalle aralarında futbol oynarken Amerikalı çocuklar da kendi aralarında Amerikan futbolu oynamaktadır. Seyhan Baraj Gölü’ndeki küçük adaya yüzmeye gelen, tekneleriyle göle açılan Amerikalılardan sonra bu ada Amerikan Adası diye anılır olmuştur.

İncirlik Üssü’nde açılan alışveriş merkezlerinde satılan ürünlerin hemen hepsi Amerika’dan getirilmekteydi. Bu ürünlerden kahve, şeker, çay, şekerleme, bisküvi ve mama kutuları, şişeleri 1960’lı yıllarda Türkiye’de bulunmayan renk ve boylarda idi. Bu kutular ve şişeler eskicilerin dikkatini çekmişti; bunlar o yıllarda pek üretilmeyen saklama kabı yerine kullanılabilirdi. Boy boy, rengârenk kutulara kolayca müşteri bulabilirlerdi. İngilizce bilmeyen eskiciler bu kutu ve şişeleri alıp alamayacaklarını işaret diliyle anlatmaya çalıştıklarında Amerikalılardan hiç de yabancısı olmadıkları bir sözcük duydular:

-It is bosh! Bosh!...

Bosh… Yani değersiz, gereksiz, ıvır zıvır… Amerikalılar kendileri için gereksiz şişe ve kutuları eskicilerin alabileceklerini söylerken kullandıkları bosh sözünü duyanlar iletişimi sağlayacak sihirli sözcüğü de öğrenmişlerdi… Türkçedeki boş sözünü çağrıştıran bu sözü eskiciler ‘içi boş’ olarak algılıyordu. Boş şişeleri, kutuları Amerikalılara göstererek:

-Boş… Boş… diyorlardı.

Amerikalıların kullanıp attıkları boş kutular, şişeler şehirde büyük ilgi görmüştü. Eskiciler artık öğrendikleri bu sihirli sözcüğü bağırarak Amerikalıların oturduğu semtlerde dolaşıyorlardı. Amerikalılar da bu sesi duyduklarında evdeki fazlalıkları kimi zaman vermek kimi zaman da satmak üzere eskicileri çağırıyorlardı. Yalnızca kutu ve şişeler için değil atmak istedikleri şeyler için de bosh sözünü kullanıyorlardı. Eski bir mont için bosh… Eski bir ayakkabı için bosh… Eski bir gömlek için bosh… Okunmuş çizgi romanlar, kitaplar, gazeteler için de bosh… Yaklaşık yüz otuz yıl önce Türkçeden İngilizceye geçen boş sözü dönmüş dolaşmış bosh olarak anavatanına gelmişti…

Amerikalıların eskilerini alıp satan eskiciler hızla diğer eskicilerden farklılaşmaktaydı. Giyimleri değişmişti, Amerikalıların eskilerini giyiyorlardı… Amerikan sigarası içiyorlardı… Zamanla işlerini sürdürecek kadar İngilizceyi de sökmüşlerdi… O yıllarda yabancı para bulundurmak suçken ceplerinde Amerikan doları taşıyorlardı. Kimileri bu dolarları yurt dışına çıkmak isteyenlere yüksek tutarla ‘satıyordu’. Çünkü o yıllarda yurt dışına çıkmak isteyenler ancak Merkez Bankasından belirli bir miktardaki dövizi pasaportlarına işleterek alabiliyordu.

Bu eskiciler artık farklı bir adla anılmaya başlanmıştı: Boşboşçu… Yaptıkları işe de boşboşçuluk deniyordu… Maddi bakımdan hızla gelişen boşboşçular Ziyapaşa Bulvarı’nda iş yerleri açtılar. Artık yalnızca eski Amerikan eşyası değil kullanılmamış, yeni ürünler de satılıyordu bu iş yerlerinde. Çünkü Amerikalılarla iyi ilişkiler kurmuşlar, İncirlik’teki alışveriş merkezlerinden kremler, şampuanlar, sabunlar, parfümler, içkiler, giyecekler alarak bunları dükkânlarında satıyorlardı. Artık hangi Amerikan ürününü arasanız o an dükkânlarında olmasa bile birkaç gün içerisinde bulup size getiriyorlardı. Bu iş yerlerinin olduğu yer zamanla çarşıya dönüştü. Kimileri bu çarşıya boşboşçular çarşısı dedi, kimileri de Amerikan pazarı.

Bugün boşboşçu, yalnızca Adana şehir merkezinde bilinen, kullanılan bir sözcük olarak varlığını sürdürüyor. Bir de Adana’da görev yapan Amerikalılar biliyor bu sözü, tabii boshboshchu olarak… Türkiye Türkçesinde bilinmeyen, kullanılmayan bu söz, İncirlik Üssü’nde görev yapmış olan bir Amerikalının gelecekte yazacağı bir romanla, bir öyküyle bir de bakmışsınız İngilizceye girmiş… Ne dersiniz?

Kaynakça

Atalay, Besim(2006), Kâşgarlı Mahmud- Divanü Lugati’t- Türk, Türk Dil Kurumu yayını, Ankara.

Barnhart, K. Robert (2006), Dictionary of Etymology, Chambers, New York Clauson, Gerard (1972), An Etymological Dictionary of Pre- Thirteent-Century Turkish, Oxford.

Dale, Rodney (2005), The Wordsworth Dickens Dictionay, Wordsworth Reference, Londra.

Dickens, Charles (1895), Bleak House, Macmillan and Co., New York- Londra.
[DLT] Mahmud bin el-Hüseyn bin Muhammed el- Kâşgarî(2008), Kitâbu Dîvânı Lügati’t-Türk, Tıpkıbasım ve dizin, Haz. Şaban Kurt, Kültür ve Turizm Bakanlığı yayını, İstanbul.

Gatenby, E.V.,(1954), “Material for a study of Turkish Words in English”, AÜ Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, C. XII, S. 3-4, s. 85-144, Ankara.

Haggard, Henry Rider(1887), She: A History of Adventure, Longmans Green and Co., Londra.

Karağaç, günay 82008), Türkçe Verintiler Sözlüğü, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara.

Kingsley, Charles,(1885), Water Babies: A Fairy Tale for a Land Baby, New York.
[Merriam- Webster] Merriam- Webster’s Collegiate Dictionary, (2004), 11. Baskı, Massachusetts.

Morier, James Justinian (1834), Ayesha: The Maid of Kars, Londra.
Oxford Dictionary of English (2003), 2. Baskı, Oxford.

Priestley, John Boynton(1955), “They Come From Inner Space”, New Statesmen, s. 21. Kılıç, Savaş(2003), Anlamın Gizi: Dilden İdeolojiye, İthaki yayınları, İstanbul.
TDK (2010), Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu yayını, Ankara.

Tekin, Talat(2004), Irk Bitig: Eski Uygurca Fal Kitabı, Öncü Kitap, Ankara.
[TS] TDK (2009), Tarama Sözlüğü, Türk Dil Kurumu yayını, C. I, Ankara.

[Webster 1937] Webster’s New International Dictionary of the English Language, (1937), 2. Baskı, Springfield, Massahchusetts.

[Webster 1986] Webster’s Third New International Dictionary of the English Language, 81986), Springfield, Massachusetts.

Kategori » Seçkiler » Makale »

Tunus ve Civarında Yaşayan Türkçemiz

Tue, 1 Jun 2010 10:48:16 +0200

Tunus ve Civarında Yaşayan Türkçemiz

(Dil ve Edebiyat dergisinin 18. sayısında kısaltılarak yayımlanan makalenin tam metnidir.)

Prof. Dr. Hikmet Özdemir ¹

Tunus’ta kısa bir süre kaldığım sırada böyle bir araştırma yapma fırsatım oldu. Orada zamanım sınırlı olduğundan derinlemesine bir araştırma yapamadım. Ancak, günlük gazete, mecmua ve okul kitaplarından elime geçenlere bakabildim. Ayrıca, Tunus'un farklı mahallelerinden halkla ve birçok köylü ile konuştum. Habib Burgiba Dil Enstitüsü yetkilileri ile üniversite hocalarından bir kısmıyla görüştüm. onların da bu konudaki tespitlerinden yararlandım.

Birkaç günlüğüne de olsa değişik zamanlarda Cezayir, Mısır, Ürdün, Suriye, Irak ve Filistin’de bulunmuştum. Adı geçen ülkelerde de fırsat buldukça 500’e yakın kelimenin sorgulamasını yaptım. Tunus’ta yaşayan Türkçe kelimelerin birçoğunun hâlen bu ülkelerde halk arasında değişik lehçelerle kullanıldıklarını müşahede ettim. Hiçbir özel gayret gösterilmeden, yüzyıllar geçmesine rağmen hâlâ Türkçemiz oralarda yaşıyorsa; bu Türkçenin etkin ve kuvvetli bir lisan olduğunu göstermektedir. Konuyla ilgilenecek araştırıcıların bu ülkelerde daha çok kelime tespiti yapacakları şüphesizdir. Ben çalışmamı daha çok zaman geçirdiğim Tunus’ta yaptığımdan, örnekleri oradan vereceğim. Sözünü ettiğim diğer Arap ülkelerinde de çok sayıda Türkçe kelimenin hâlen yaşadığına hiç kuşku yoktur. Diğer ülkeleri de bununla kıyaslamak mümkündür. Türk dilinin Tunus’a nasıl girip yerleştiğini ve bugün dahi varlığını devam ettirebilmesini merak edenlerin Tunus tarihini ve Osmanlıların Tunus’u nasıl fethettiğini bilmeleri gerekir. Bu sebeple Tunus hakkında özet bir bilgi vermek uygun olacaktır.

Tunus bugünkü hâliyle cumhuriyetle idare olunan müstakil bir devlettir. Batısında Cezayir, güneydoğusunda Libya, doğu ve kuzeyinde Akdeniz’le çevrilmiştir. Başşehri Tunus olan ülke, 163,610 km²alana sahiptir. Dini İslam ve resmî dili Arapça olup 10 milyon 500 bin nüfusu vardır. Afrika kıtasının kuzeyindeki Tunus’un, Avrupa'ya yakın ve iki tarafının Akdeniz’le çevrili olması stratejik önemini artırmaktadır. Bu özellik sebebiyle tarih öncesinden beri pek çok milletin Tunus’ta gözü olmuş ve burayı işgal etme mücadeleleri sürüp gitmiştir. Bu yüzden Berberilerden başka çeşitli etnik topluluklar buraya gelip yerleşmişlerdir. ²

MÖ 1000 yılından itibaren Fenikeliler bu bölgeye gelerek ticaret merkezleri oluşturmaya başladılar. MÖ V. yüzyıl sonlarında ise burada Kartaca Cumhuriyeti’ni kurdular. Tunus, daha sonra batıdan gelen Vandalların ve VI. yüzyılda ise Bizanslıların hâkimiyetine geçti.³ Ifrikiyye adıyla anılan Tunus'a Müslümanların gelişleri, Müslüman Araplardan Ukbe b. Nafi’nin 647’de bu civarda başlayan mücadelesi neticesinde 670’de “Kayruvan” şehrini kurmasıyla gerçekleşti. Aslında Tunus, Muaviye zamanında H.45, M.667 yılında fethedilmiş fakat bir kısım yerler Bizanslıların ellerinde kaldı. Bizans ve Berberilerle olan mücadelede zaman zaman Müslüman Araplar Ifrikiyye’den (Tunus) uzaklaştırıldılarsa da 698 yılında kesin olarak hâkimiyetleri altına aldılar. Kayruvan uzun müddet başkent olarak Müslümanların elinde kaldı. Emevi ve Abbasi halifelerine bağımlı olan Ifrikiyye’yi önce Abbasiler, sonra Fatimîler yönetti. Fatimîler’in 972'de başkenti Kahire’ye nakletmesinden sonra burası Berberi sülalesinden olan Zîrî'lerin iktidarı altına girdi. Bölgeyi daha sonra Sicilya'dan gelen Normanlar istila etti. Zîrîlerin yardım istemeleri üzerine Müvahhidîn Devleti’nin kurucusu Abdü'l-Mü'min-în, Normanları Tunus'tan kovarak (1159-1160) burayı kendisine bağlı bir vali tarafından yönetilen eyalet hâline getirdi. Ifrikiyye, o tarihten sonra Tunus adını aldı. ⁴

XVI. yüzyılda İspanya ve Osmanlı Devleti’nin Akdeniz hâkimiyeti için yaptıkları savaşlar sonunda Hafrîler yıkıldı. 1534 yılında ise Barbaros Hayrettin Paşa Tunus'u ele geçirdi.⁵Osmanlı İmparatorluğu XVI. yüzyılda en parlak devrini yaşamaktaydı. Zamanın en kuvvetli kara ve deniz gücüne sahipti. Karada Orta Avrupa'ya, denizde bütün Akdeniz'e hâkimdi. Stratejik yönden önemi bulunan Rodos 1522'de, Kıbrıs ise 1571’de fethedildi. Ancak Afrika kıtasının Akdeniz'e olan Tunus çıkıntısı ilk defa Barbaros Hayrettin Paşa tarafından 1534 yılında fethedilerek Osmanlıların eline geçti. ⁶ Yenik düşen Tunus kralı Mevlây Hasan, İspanya Kralı (Alman İmparatoru) Şarlken’den yardım istedi. Kanuni Sultan Süleyman’ın İran seferinde olmasını fırsat bilen haçlı ordusu, uzun ve kanlı muharebeden sonra 1535’te Halkü'l-vâd kalesini ele geçirdi. Hiçbir yerden yardım alamayan Hayrettin Paşa, Cezayir’e çekilmek mecburiyetinde kaldı.⁷ Tarihî vesikalardan müşahede ediyoruz ki, Türk askerleri bir yıl Tunus'ta kaldı ve ilk defa bu zaman içinde Tunus halkı Osmanlı Türkçesiyle karşılaşmış oldu.

Barbaros Hayrettin Paşa’nın Preveze’de (25 Eylül 1538) haçlı donanmasını ağır bir bozguna uğratıp büyük bir zafer elde etmesinden sonra Tunus halkının büyük bir bölümü Türklerin adaletini ve insanlarla olan münasebetlerindeki olgunluğu işitmiş, Cezayir ve Trablusgarp’ta faziletli bir idare kurduklarını görüp kendileri de bu devletin idaresi altına alınmayı istemişler, hatta 1563 yılında İstanbul'a bir heyet bile göndermişlerdi. Fakat bu istekleri bazı siyasi sebeplerle bir müddet yerine getirilemedi.⁸Nihayet 1569 yılında Uluç Ali Paşa, Tunus Kralı Mevlây Hamit'in ordularını yenerek Tunus kasabasını yeniden ele geçirdi. 1570 yılında ise Halkü'l-vâd Kalesi dışında Tunus tam bir Osmanlı vilayeti oldu.

Tunus’un Osmanlı ülkesine tamamen ilhakı üzerine haçlı kuvvetleri yeniden hazırlığa başladı. 1573'te Türk donanması aldığı ganimetler ve esirlerle İstanbul’a dönünce, bu fırsattan yararlanan haçlı donanması komutanı Donjuan (Donjuan D. Autrick) karşısında, Tunus Sancak Bey'i Ramazan Paşa, emrindeki zayıf kuvvetlerle karşı duramayarak güneye (Kayruvan’a) çekildi. Bu sefer de Tunus kasabası İspanyolların eline geçti. Fakat Tunus’un orta ve güney kesimleri Türklerin elinde kaldı. Türkler Kayruvan'ı merkez yaparak mevcut Türk sancaklarını yeni kurulan Beylerbeyliği emrine verdiler ve ilk olarak Haydar Paşa Tunus Beylerbeyliği’ne atandı.⁹

Tunus’un bir kısmına sahip olmak diğer bir kısmının ise İspanyolların denetiminde bulunması Osmanlı Devleti’nin hoşuna gitmiyordu. Tunus’un tamamının Osmanlı idaresine geçmesi için hazırlıklar tamamlandı ve 1574 Haziran ayında bir ordu hazırlanarak buraya gönderildi. İstanbul’dan harekete geçen birlikler 21 Temmuzda Tunus kıyılarına (Kartaca veya Marsa) çıktı. Osmanlı donanmasının Kartaca civarına çıkarma yaptığını gören İspanyollar Halk’ül-vâd Kalesi’ne sığındı. ¹⁰Tunus hükümdarı Mevlây Muhammed de 7.000 askeriyle ile birlikte gece karanlığından yararlanarak İspanyol askerlerinin bulunduğu Halk’ül-vâd Kalesi’ne sığındı. ¹¹

22 Temmuz 1574 günü başlayan bu kuşatma için Serdar Sinan Paşa, Traplusgarp Beylerbeyi Mustafa Paşa ve Tunus Beylerbeyi Haydar Paşa görevlendirilmişti.¹² 24 Ağustos 1574'te de İspanyol ve İtalyanların denetiminde bulunan “Bartiyan” kalesi alındı. Daha sonra “Çekli” Adası kendiliğinden teslim oldu.¹³ Adı geçen kalelerin alınmasından sonra Tunus tamamen Türklerin eline geçti. Bu kanlı muhaberelerde Türk ve Türklerden yana olan yerli gönüllülerden yaklaşık 10.000 şehit verildi. Düşmana ise 20.000 kayıp verdirildi.¹⁴ Daha sonra Tunus’ta gerekli güvenlik tedbirleri alındı ve Osmanlı donanması, orduyla birlikte Tunus’tan ayrılıp 30 Kasım 1574’te İstanbul’a döndü.

Hz. Peygamber’in Arap, Kur'an-ı Kerim’in de Arapça olması sebebiyle Arapça, İslam'ın genel bir dili hâline gelmiştir. Bu sebeple Arapça, bütün dillerle temasta bulunma özelliğini elde etmiştir. Dillerin karşılıklı tesirleri sebebiyle birbirleriyle alışverişleri tabiîdir. Arapça diğer milletlere tesir etmişse, diğer milletlerin lisanı da Arapçaya tesir etmiştir. İslamiyet’ten önceki devirlerden beri süregelen bu tesirler neticesinde, Arapçaya girmiş, Arapçalaşmış (muarreb) pek çok kelime mevcuttur. Bu kelimeler hakkında çok sayıda eser yazılmıştır.¹⁵

Arapçanın en çok alışverişte bulunduğu dillerden biri şüphesiz ki, Türkçedir. Bizim, Türk dili deyince sadece Türkiye Türkçesini göz önünde bulundurmamız yanlıştır. Türkiye dışında yaşayan iki yüz milyona yakın Türk'ün konuşma ve yazı dili de bizi ilgilendirir. Dilciler umumiyetle muhtelif Türk şiveleri arasındaki fonetik benzerlikler ve farklar üzerinde durmaktadır. Hâlbuki kelime ve deyimlerin mana bakımından mukayesesi kültür yönünden daha mühimdir.¹⁶

Türkiye dışındaki Türklerin hayat, çevre ve yabancılarla olan münasebetlerini, onların yazılı ve sözlü eserlerinden çıkarmak mümkündür. Türkçeden yabancı dillere geçen kelime ve deyimler de bizim onlar üzerindeki tesirlerimizi göstermesi bakımından önemlidir. “Yegurt” ve “Şişkebap” kelimeleri, yoğurt ve şişkebabı ile beraber bütün dünyaya yayılmıştır. Bugün Balkan dillerinde dahi binlerce Türkçe kelime bulunmakladır. Türkler İslamiyet’i kabul ettikten sonra büyük Selçuklu Devletini ve Osmanlı İmparatorluğu’nu kurmuşlardır. Bu devir Türk edebiyatı, Türk milletini bin yıl terbiye eden kıymetlerle dolu olup; en eski çağlardan bugüne kadar, bütün sahaları, devirleri, sosyal tabakaları ile Türk milletinin hayatını, zevkini, dünya görüşünü aksettiren bir duygu, düşünce ve hayal dünyasıdır. Türk dili ve edebiyatını ne kadar çok tanımaya çalışırsak kendimizi o kadar iyi anlarız. ¹⁷

Türkler ile Arapların temasları Hz. Ömer'in (634-644) halifeliğinin son yıllarından itibaren başlamış ve zamanla artarak devam etmiştir.¹⁸Türklerin, büyük gruplar hâlinde İslamiyet’i kabulü (X. yüzyıl ortaları), Abbasi sarayında askerî güç ve nüfuzlarının artışı, Selçukluların kuruluşundan sonra Türklerin İran üzerinden Arapçanın asıl vatanına doğru akışı ve nihayet Anadolu'ya yerleşen Türk hâkimiyetinin bütün Arap dünyasını uzun müddet içine alışı, her iki dilde de kaçınılmaz tesirler bırakmıştır. Nitekim Fas'tan Irak'a kadar uzanan bölgede konuşulan bütün lehçelerde olduğu gibi, yazı dilinde de Türkçeden geçmiş unsurlar hâlâ yaşamaktadır.¹⁹

Yavuz Sultan Selim’in XIV. yüzyılın başında Mısır’ı almasından (1517) sonra, bir asır içinde bütün Arap ülkeleri Osmanlı Türklerinin idaresi altına girmiştir. Bu durum XX. yüzyılın başına kadar devam etmiştir. Bu sırada azımsanmayacak miktarda Türk, Suriye, Irak, Cezayir ve Tunus'a göç etmiştir. Büyük Osmanlı İmparatorluğu içinde Türkçe bütün dillerin tesirlerine kapısını açmıştır Buna karşılık Türkçe de tabii olarak başta Arapça olmak üzere Sırpça, Bulgarca, Yunanca vb. diller üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Eğer derinlemesine bir araştırma yapılacak olursa bu devirde Türkçenin hayretler uyandıracak derecede diğer dillere tesir ettiği ve bu münasebetle de Türk kültürünün bu ülkelerde sanıldığından daha etkili olduğu görülecektir.²⁰

Arap âleminin son yedi yüzyıl içinde Türklerin idaresi altında kalması ve birçok Türk’ün bu bölgeye yerleşmesi neticesinde Türkçe Arapçaya tabii olarak tesir etmiştir. Fakat Arapça yazı dilinin muhafazakârlığı yüzünden, yazı dilinde, halk dilindekilerden çok daha az miktarda kelimeye tesadüf olunmaktadır.²¹ Bu araştırmada görüleceği üzere, Türkçeden Arapçaya geçen unsurlar, mutlaka
Türkçe asıllı değildir. Bunların bir kısmı, başta Farsça olmak üzere çeşitli dillerden Türkçeye girmiş, Türkçeleşmiş, daha sonra da Türkçe kanalıyla Arapçaya geçmiş kelimelerdir. Hatta bir kısmı Arapça köklerden bazı yeni mefhumlar için Türklerce türetilmiş, önce Türkçede kullanılmış, sonra da Arapçaya nakledilmişlerdir. ²²

Tunus ve civarında yaşayan Türkçemizle ilgili müstakil bir çalışma bugüne kadar yapılmamıştır. Çalışmalar daha çok Arapçaya etki eden yabancı unsurlarla ilgilidir. Yalnız Arap dili ve edebiyatı sahasında çalışmaları ve eserleri bulunan Cezayirli Mohammed B. Cheneb’in “Cezayir konuşma dilinde muhafaza edilen Türkçe ve (Türkçe aracılığı ile gelen) Farsça kelimeler” adlı bir araştırması, Tunus ve Cezayir’in komşu iki ülke olması ve zaman zaman sınırlarının birbirine dâhil olması yönünden konumuzla ilgilidir. Cheneb’in bu doktora çalışması onun Türkoloji sahasında ortaya koyduğu biricik araştırmadır. Bu araştırmada Türkçeden Arapçaya geçen 634 kelime zikredilmektedir.²³ 1922 yılında Cezayir’de basılan bu önemli eserin çevirisi, Ahmet Ateş tarafından yapılarak Türkçemize kazandırılmıştır.

Yine bir doktora çalışması da birçok değişik kaynaktan ve özellikle bu eserden istifade edilerek ülkemizde yapılmıştır. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde doktora yapan Şamil Fahri Yahya bu çalışmasında Türkçeden Arapçaya geçen 2036 Türkçe unsurdan bahseder. Bunların teker teker açıklamalarını vererek kelimelerin müştaklarıyla birlikte beş misline ulaşacağını savunur. Bu kıymetli çalışmasında dillerin birbirine olan tesirlerini anlatırken Arapçaya geçmiş en eski Türkçe unsura örnek olarak Kur’an-ı Kerim’deki "Ğassâk” (Sâd 56, Neb’e 25) kelimesini verir.²⁴ Değil Kur’an-ı Kerim’de bir Türkçe kelime bulunması, bütün Arapçanın Türkçeden üreyerek meydana geldiğini savunan fakat kanaatimce pek taraftar bulamayan Prof. Naim Hazım Onat, “Arapçanın Türk Diliyle Kuruluşu” adlı eserinde: “Yalnız dil, edebiyat ve tarihte değil, ilmin her sahasında Arapça eserler yazan Türk müelliflerini görüyoruz. Mantık, felsefe ve siyaset biliminde Arapların kendisiyle övündüğü Farablı Turhan oğlu Ebu Nasır (h.339) gibi sayısız bilginler eserlerini hep Arap diliyle yazmış öz Türklerdir. Arap dil ve edebiyatının önderliğini yapmış olan bu Türk yazarlar gibi kalem sahipleri, ilmin her kolunda ün salmış Türk bilginleri, Arap hükümetlerini avuçlarının içine almış büyük bir Türk ordusu, sonraları Arap varlığının içinde erirken ona hiçbir şey katmamış olmasına imkân var mıdır?

Arap sözlüklerini dolduran Altayca kelimelerin birçoğu işte o devirde girmiş ve çok eski çağlarda Samileşen Türkçe kelimelerin yanına bir sürü ekler getirmişlerdir. Hicretin daha ikinci üçüncü asırlarında gördüğümüz bu kültür münasebetlerinden önce de şüphe yok ki her iki millet arasında tanışmalar ve kaynaşmalar olmuştur. Kur’an’da ve hadiste Türkçe kelimelerin bulunması, ki “Arap müellifleri kitaplarında bunlardan bahsetmişlerdir”²⁵demektedir. Kur'an-ı Kerim’de Yüce Allah (c.c.), “Adem’e (A. S.) bütün isimleri öğretti” (Bakara/31) buyurarak kıyamete kadar yaşayacak milletlerin dillerini Hz. Adem (A. S.)’ın bildiğini açıkça belirtmiştir. Türk’lerin de yeryüzünde yaşayan bir millet olması itibarıyla Kur’an-ı Kerim’in onlara da ışık tutacak bir kitap olduğundan şüphe yoktur. Tarih içinde diller birbiriyle alış verişte olduklarına göre Türkçe kelimelerin İbraniceye ve İbranicenin Arapçaya karışmış olması muhtemeldir.

İslam öncesinden başlayan bu alışveriş, İslam sonrası da devam etmiştir. ‘İslam literatüründe Türk tesiri de vardır’, demek ‘hiç yoktur’ demekten daha makuldür. Konuyu fazla uzatmadan “Ğassâk” ile ilgili tartışmalardan birkaç örnekle tespitini yapmış olduğumuz kelimelerin yazımına geçebiliriz. Kur’an’da geçen “Ğassâk” kelimesinin “Ğasak” şeklinde okunabileceğini söyleyen el-Cevâlikî, bunun kokmuş su anlamında kullanılan Türkçe bir kelime olabileceğini ve aynı zamanda cehennemde yananların derilerinden akan irin ve sarı su anlamında Arapça da olabileceğini yazmaktadır.²⁶ İmâm Suyutî de; Kur’an’da Arapçadan başka yabancı kelimelerin bulunabileceğini “el-Itkân” isimli kitabında tartışmaktadır.²⁷ Ğassâk kelimesinin Türkçe olduğunu yazan kaynaklar bunun hangi Türkçe kelimeden ve lehçeden alındığını belirtmemişlerdir. El-Cevâlikî’nin; Ebu Ubeyde’nin Kur’an’da yabancı kelime bulunamayacağını ve yabancı sanılan kelimelerin bir tesadüf olabileceğini zikretmesi arasından ğassâk kelimesinin “kokmuş, soğuk” manasına gelen Türkçe bir kelime de olabileceğini söylemesi bu kelimenin katıksız Türkçe olduğunun delili sayılamaz. Naim Hazım Onat, bunun kusığ, kusuk veya kusku’dan türeme “kusmuk” olabileceğini nakletmektedir.²⁸

Kur’an’da Türkçe ile ilgili olduğu görülen kelimelerden birisi de: “Hayta lek” sözündeki “hayta” kelimesidir. Kıptice ve İbranice olduğu da söylenilen bu kelimenin kullanış ve lafız itibarıyla Türkçedeki “haydi” sözüne uygun düştüğünü belirten Ahmet Fâris, “Kur’an’dan önce Araplarca tanınmamış bu gibi yabancı kelimelerin bugün kullanmakta olduğumuz yaşama araçları gibi, nasıl nereden ve ne zaman geldiğini bilemiyoruz”²⁹ diyor.

Arapçaya geçen yabancı kelimeleri ekseriyat A’cemi (yabancı) diyerek geçen ve hangi dilden olduğunu belirtmeyen lügat ve tefsircilerin hadiste de, nadir olarak, Türkçe kelimelerin bulunduğunu açıkça söylemeleri vardır. Bunlardan biri İbn Muaz’ın hadisinde geçen ve para demek olan “al-yarmak” kelimesidir ki İbnü'l Esîr bunun Türkçe bir kelime olduğunu açıkladığı gibi (C. IV, s.282) Lisâ-nü’l Arab sahibi de bunun Türkçe olduğunu göstermiştir. (C. XII, s. 276) (5).

Netice olarak, diyebiliriz ki ayet ve hadislerde olmasa da Türkçe unsurların Arapçaya etkileri kesindir. Tunus ve civarında yani Cezayir, Mısır, Lübnan, Ürdün, Suriye, Irak ve hatta Filistin’de şehir ve köylerde bugün hâlâ yaşamaya devam eden Türkçe kelimeler mevcuttur. Bunlardan tespit edebildiklerimizi Mohammed ben Cheneb'in bu konuda yazmış olduğu “Cezayir konuşma dilinde muhafaza edilen Türkçe ve (Türkçe aracılığıyla gelen) Farsça kelimeler” adlı eseriyle ve Şâmil Fahri Yahya’nın “Arapçanın muhtelif lehçelerinde Türkçe unsurlar” isimli doktora teziyle karşılaştırdım. Onların tespit ettikleri birçok kelime ile bizim tespit ettiklerimiz arasında genelde benzerlikler bulunduğu görülmüştür. Tespit ettiğim 500’ü aşkın kelimeden 400’den fazlasını sunma imkânı buldum. Diğerleri her ne kadar Türkçe gibi görülüyorsa da Arapça olduklarından şüphe olmayan kelimelerdir. Onları bu çalışmama dâhil etmedim.

Türk Dili ve Edebiyatının asırlara ve kıtalara hükmettiğini bilen ve bu yüceliğin ortaya çıkmasını isteyen her Türk ferdinin bu konuda hassas olduğuna inanıyor, araştırmacılarımıza bir kapı aralamanın mutluluğuyla tespitini yaptığım kelimelerden bazılarını arz ediyorum:

ابریق	Ibrîk	İbrik, ıbrık
ابریقجى	Ibrîkcî	İbrikci, ıbrıkcı
آتش	Âtaş	Ateş
آتشجى	Âtaşci	Ateşci
اتابڭ	Atâbak	Atabey
اجزاجى	Eczacî	Eczacı
اجزاخانة	Eczahâne	Eczahane
اخور	Ahûr	Ahır
ادبخانة	Adabhâne	Edephane
ادريس	Adrîs	Adres
ازيق	Azîk	Azık
اسبانخ	Asbânah	Ispanak
اسطي	Ustâ	Usta
اسكلة	Iskala	İskele
آش	Âş	Aş
آشجي	Âşcı	Aşcı
اطلس	Atlas	Atlas
آفريم	Âfirîm	Aferin
افندي	Afendî	Efendi
افيون	Afyûn	Afyon
افيونجي	Afyûncî	Afyoncu
اقشام	Akşâm	Akşam
اقشامجي	Akşâmcî	Akşamcı
اكمك	Akmek	Ekmek
اكمكجي	Akmekci	Ekmekci
اكمكخانة	Akmakhâne	Ekmekhane, fırın

الماس	Elmâs	Elmas
آنا	Ânnâ	Anne
انبيق	Inbîk	İnbik
انتيكه	Antîka	Antika
انتيكه جي	Antîkacî	Antikacı
اونباشي	Unbâşî	Onbaşı
ب
بابا	Bâbâ	Baba
بابوج	Bâbûc	Pabuç, Terlik
بابوججي	Bâbûccî	Pabuçcu
بارود	Bârûd	Barut
بازار	Bâzâr	Pazar
باش	Bâş	Baş
باشجاويش	Bâşçâvîş	Başçavuş
باشحكيم	Bâşhakîm	Başhekim
باشكاتب	Bâşkâtib	Başkatip
باشمفتي	Bâşmüftî	Başmüftü
باشا	Bâşâ	Paşa
باميا	Bâmyâ	Bamya
بخشيش	Bahşîş	Bahşiş
بربر	Barbar	Berber
برواز	Bervâz	Pervaz
بروجي	Burûcî	Borucu
بستان	Bustân	Bostan
بستانجي	Bustâncî	Bostancı
بشكير	Başkîr	Peşkir, havlu
بوسطجي	Bûstacî	Postacı
بصمه	Basma	Basma
بقال	Bukkâl	Bakkal
بقجة	Bukça	Bohça
بقلاوة	Baklâva	Baklava
بك	Bak	Bey
بكليك	Baklîk	Beylik
بلطة	Bulta	Balta
بلدية	Baladiyya	Belediye
بلطاجي	Baltâcî	Baltacı
بلوك	Bulûk	Bölük
بنباشي	Binbâşî	Binbaşı
بنجرة	Bancara	Pencere
بويا	Bûyâ	Boya
باش	Bâş	Baş
بوياجي	Bûyâcî	Boyacı
بورك	Bûrek	Börek
بوش	Bûş	Boş
بوغاز	Bûğâz	Boğaz
بولوكباشي	Bûlûkbâşı	Bölükbaşı
بهار	Behâr	Bahar
بهلوان	Behlevân	Pehlivan
بيراق	Bayrak	Bayrak
پ
پاپاص	Pâpâs	Papaz
پاره	Pâra	Para
پادشاه	Pâdişâh	Padişah
پاي	Pây	Pay
پايا	Pâyâ	Paye
پياده	Pıyâde	Piyade
پيش	Pîş	Piş (ön)
ت
تابوت	Tâbût	Tabut
تاج	Tâc	Taç
تازه	Tâze	Taze
تباشير	Tebâşîr	Tebaşir
تربدار	Tarbâdâr	Türbedâr
تربيه	Tarbiya	Terbiye
ترجمان	Tercümân	Tercüman
ترزي	Tarzî	Terzi
تسبيح	Tasbîh	Tesbih
تنجره	Tancara	Tencere
تكنه	Takna	Tekne
تكيه	Takya	Tekke
تنك	Tanak	Teneke
تنكجي	Tanakcı	Tenekeci
ترشو	Turşû	Turşu
ترشوجي	Turşûcî	Turşucu
تومان	Tûmân	Tümen
ج
جابا	Câbâ	Caba, Bedeva
جام	Câm	Cam
جادة	Câdda	Cadde
جازوة	Câzva	Cezve
جاويش	Câvîş	Çavuş
جاه	Câh	Cah, Mevki
جزدان	Cızdân	Cüzdan
جزمة	Cızma	Çizme
جزمجي	Cızmacî	Çizmeci
جمرك	Cumruk	Gümrük
جنك	Cank	Cenk
جوخه	Cûhâ	Çuha
جوخه جي	Cûhâcî	Çuhacı
جورب	Cavrab	Çorap
جوز	Cavzun	Çeviz
جوهرجي	Cevhercî	Cevherci
جيبه جي	Cîbecî	Cebeci
چ
چادر	Çâdır	Çadır
چادرجي	Çâdırcî	Çadırcı
چاقمق	Çâkmak	Çakmak
چاقمقجي	Çâkmakcî	Çakmakcı
چاي	Çây	Çay
چايجي	Çâycî	Çaycı
چايخانه	Çâyhâna	Çayhane
چشمه	Çaşma	Çeşme
چلبي	Çalabî	Çelebi
ح
حكمدار	Hukumdâr	Hükümdar
حلوا	Halva	Helva
حلواجي	Halvâcî	Helvacı
حمال	Hammâl	Hamal
حمال باشي	Hammâlbâşî	Hamalbaşı
حمام	Hammâm	Hamam
حمامجي	Hamâmcî	Hamamcı
خ
خاقان	Hâkân	Hakan
خان	Hân	Han
خانجي	Hâncî	Hancı
خانه	Hâna	Hane
خبرجي	Habarcî	Haberci
خرده	Hurda	Hurda
خرده جي	Hurdacî	Hurdacı
خزناجي	Haznâcî	Hazneci
خزندار	Haznadâr	Haznedar
خضمتكار	Hızmetkâr	Hizmetkâr
خوجة	Hûca	Hoca
خيار	Hıyâr	Hıyar (Salatalık)
د
داءرة	Dâıra	Daire
درويش	Darvîş	Derviş
دستور	Dustûr	Düstür
دغري	Duğrî	Doğru
دفتر	Daftar	Defter
دفتردار	Daftardâr	Defterdâr
دكان	Dukkân	Dükkan
دكانجي	Dukkâncî	Dükkancı
دولاب	Dûlâb	Dolap
دولمه	Dûlma	Dolma
ر
رسم	Rasm	Resim
رسمي	Rasmî	Resmi
روزنامه	Rûznâme	Ruzname
ز
زردة	Zarda	Zerde
زرناجي	Zurnâcî	Zurnacı
زنبرك	Zunburuk	Zenberek
زنجير	Zancîr	Zencir
زنكين	Zankîn	Zengin
زقاق	Zukâk	Sokak
س
سابون	Sâbûn	Sabun
سادة	Sâda	Sâde
ساعة	Sâat	Saat
ساعةجي	Sâatci	Saatçi
سباهي	Sibâhî	Sipahi
ساقات	Sâkât	Sakat
سانجاق	Sâncâk	Sancak
سرعسكر	Sarasker	Serasker
سراي	Sarây	Saray
سردار	Sırdâr	Sırdar
سرياوران	Saryâverân	Seryaver
سفربرلك	Safarbarlık	Seferberlik
سلاحدار	Sılahdâr	Silahdar
سلطان	Sultân	Sultan
سنجاب	Suncâb	Sincap
سواري	Suvârî	Süvari
سيني	Sînî	Sini
ش
شادر	Şâdır	Çadır
شال	Şâl	Şal
شاه	Şâh	Şah
شاهين	Şâhîn	Şahin
شاوش	Şaviş	Çavuş
شربات	Şarbât	Şerbet
شفرة	Şafra	Şifre
شكرلي	Şakarlî	Şekerli
شكرجي	Şakarcî	Şekerci
شلبي	Şalabî	Çelebi
شمسية	Şamsiya	Şemsiye
شمشير	Şamşîr	Şimşir
شهرلي	Şaherlî	Şehirli
شوربة	Şûrba	Çorba
شيرة	Şîra	Şıra
شيش كباب	Şişkabâb	Şiş kebap
ص
صاع	Sag	Sağ (Doğru)
صابون	Sâbûn	Sabun
صباح	Sabâh	Sabah
صحلب	Sahleb	Salep
صلاطة	Salâta	Salata
صندوق	Sundûk	Sandık
صندوقجي	Sundukcî	Sandıkcı
ض
ضابطه	Zabıta	Zabıta
ضبطيه	Zabtıyya	Zaptiye
ضربخانة	Zarbhâne	Darbhane
ط
طابو	Tâbû	Tabu
طابور	Tabûr	Tabur
طابية	Tabya	Tabya
طاس	Tâs	Tas
طاس كباب	Taskebâb	Taskebap
طازة	Tâza	Taze
طاوة	Tâva	Tava
طاوله	Tâvla	Tavla
طبنجه	Tabanca	Tabanca
طرشي	Turşî	Turşu
طوغري	Tûğrâ	Tuğra
طلسم	Talsamun	Tılsım
طنجرة	Tancara	Tencere
طنطنه	Tantana	Tantana
طوب	Tûb	Top
طوبجي	Tûbcî	Tapcu
طوبخانه	Tûbhâna	Tophane
ع
عربة	Arba	Araba
عرباجي	Arbâcî	Arabacı
عفارم	Afârım	Aferin
عنبر	Anbar	Anbar
عنبرجي	Anbarcî	Anbarcı
عقرب	Akrab	Akrep
غ
غاز	Gâz	Gaz
غازوزة	Gâzûza	Gazoz
غرش	Ğırş	Kuruş
غليونجي	Ğalyoncî	Kalyoncu
غندقجي	Ğundakcî	Kundakçı
ف
فخارجي	Fahharcî	Fahharcı (Çömlekci)
فرمان	Farmân	Ferman
فرنجي	Fırıncî	Fırıncı
فس	Fass	Fes
فستان	Fustân	Fistan, etek
فستقية	Fustıkıyya	Fıskıye
فلقجي	Falakcî	Felekci (astronom)
فنار	Fanâr	Fener
فنجان	Funcân	Fincan
فئات	Fiat	Fiyat
ق
قارا	Kârâ	Kara (Siyah)
قاراغول	Kârâğûl	Karakol
قازان	Kâzân	Kazan
قاشوقه	Kâşûka	Kaşık
قلفة	Kalfa	Kalfa
قانون	Kânûn	Kanun
قاورمه	Kavırma	Kavurma
قاووق	Kavuk	Kavuk
قاووقجي	Kavukcî	Kavukcu
قاوون	Kâvûn	Kavun
قرداشلق	Kardâşlık	Kardeşlik
قرداش	Kardâş	Kardeş
قربوس	Karbûs	Karpuz
قرشون	Karşûn	Kurşun
قشله	Kışla	Kışla
قفطان	Kuftân	Kaftan
قماندان	Kumândân	Kumandan
قناق	Kunâk	Kunak
قنال	Kanâl	Kanal
قهرمان	Kahramân	Kahraman
قهوة	Kahve	Kahve
قهوجي	Kahvecî	Kahveci
قولاي	Kolây	Kolay
قيطان	Kıytân	Kaytan
قيمتلي	Kıymetlî	Kıymetli
قيمق	Kaymak	Kaymak
قيمق جي	Kaymakcî	Kaymakcı
قل اغاسي	Kolağasî	Kol Ağası
قايماقام	Kaymâkâm	Kaymakam
ك
كاغد	Kâğıd	Kağıt
كاسه	Kâse	Kase
كباب	Kabâb	Kebap
كبابجي	Kabâbcî	Kebapcı
كتاب	Kitâb	Kitap
كتابجي	Kitâbcî	Kitapcı
كتبخانة	Kutuphâna	Kütüphane
كروان	Karvân	Kervan
كستاك	Kustâk	Köstek
كستنا	Kıstanâ	Kestane
كمان	Kamân	Keman
كمانجي	Kamâncî	Kemancı
كمركجي	Kumrukcî	Gümrükcü
كنار	Kanâr	Kenar
كندرة	Kundura	Kundura
كندرجي	Kunduracî	Kunduracı
كبري	Kubrî	Köprü
كوب	Kûb	Küp
كهاية	Kıhâye	Kihaye (kahyalık)
كيف	Kayıf	Keyif
كيفجي	Kayıfcî	Keyifci
ل
ليرة	Lîra	Lira
ليمان	Leymân	Limon
لوبيا	Lobyâ	Labya
لوندا	Lavandâ	Lavanta
م
مال	Mâl	Mal
مالجي	Mâlcî	Malcı
مال ميري	Mâlmüdîrî	Mal Müdürü
ماليه	Mâliya	Maliye
مانكة	Mânka	Manga
مايدونوس	Mâydûnûs	Maydonoz
متر	Metro	Metro
مجديه	Macidiya	Mecidiye
محاسبه	Muhâsaba	Muhasebe
محاسبجي	Muhâsabacî	Muhasebeci
مخابرة	Muhâbara	Muhabere
مرمر	Marmar	Mermer
مرتبات	Murattebât	Mürettebat
مسافر	Musâfir	Misafir
مشير	Muşîr	Muşir
مطرة	Matro	Metre
مطبعة	Matba’a	Matbaa
مطبعجي	Matba’acî	Matbaacı
معارف	Maârif	Maarif
معاش	Ma’aş	Maaş
مغازة	Mağâza	Mağaza
مغازجي	Mağâzacî	Mağazacı
مغنطس	Mığnatıs	Mıknatıs
مقاوله	Mukâvele	Mukavele
مكتب	Maktab	Mektep
مكتبجي	Maktabcî	Mektepci
مكتوب	Maktûb	Mektup
مكتوبجي	Maktûbcî	Mektupcu
ملازم	Mulâzım	Mülazım
ملا	Mullâ	Molla
منجنيق	Mancınîk	Mancınık
مهتر باشي	Mahtarbâşî	Mehterbaşı
مهردار	Muhurdâr	Mühürdar
مومجي	Mûmcî	Mumcu
ميرالاي	Miralây	Miralay (Albay)
ميرلواء	Mîrliva’	Mirliva (Yarbay)
ميوا	Miyva	Meyve
ن
نانا	Nânnâ	Nine
ناركله	Nârkila	Nargile
ناركله جي	Nârkilecî	Nargileci
ناي	Nây	Ney
نشتار	Nıştâr	Neşter
نظام	Nizâm	Nizam
نشان	Nişân	Nişan
نشانجي	Nişâncî	Nişancı
نشانكاه	Nişânkâh	Nişângah
نفر	Nafar	Nefer
نقشلي	Nakışlî	Nakışlı
نقطة	Nukta	Nokta
نكته	Nukta	Nükte
نكته جي	Nuktacî	Nükteci
نماز	Nemâz	Namaz
نوبت	Nûbat	Nöbet
نوبتجي	Nûbatcî	Nöbetci
ه
هانم	Hânum	Hanım
همايون	Humâyûn	Hümayun
هنر	Hunar	Hüner
هندك	Handak	Hendek
هيئاة	Hay’at	Heyet
و
وابور	Vâbûr	Vapur
وزنجي	Veznecî	Vezneci
وكيل خرج	Vaîl harc	Vekil-I Harç
ويركو	Virkû	Vergi
ي
يازيجي	Yâzicî	Yazıcı
ياساق	Yâsak	Yasak
ياساقجي	Yâsakcî	Yasakcı
ياقوت	Yâkût	Yakut
ياقة	Yâka	Yaka
ياور	Yâver	Yaver
ياواش	Yâvaş	Yavaş
ياه	Yâh	Ya
ياي	Yây	Yay
يايجي	Yâycî	Yaycı
يبرق	Yabrak	Yaprak
يدك	Yadak	Yedek
يغنش	Yağnış	Yanlış
يمق	Yamak	Yamak
يولداش	Yôldâş	Yoldaş
Askeri Kelimeler
اونباشي	Ûnbâşî	Onbaşı
بولوك	Bûlûk	Bölük
بيكباشي	Bikbâşî	Binbaşı
شاوش	Şâvış	Çavuş
طوبجي	Tûbcî	Topcu
قشله	Kışla	Kışla
يوزاشي	Yûzbâşî	Yüzbaşı
Adli ve Hukuki Kelimeler
اجرا	Icrâ	İcra
افاده	İfâda	İfade
باشكاتب	Bâşkâtip	Başkatip
ضبطيه	Zabtıyâ	Zabtiyye
عدليه	‘Adlıya	Adliye
Tıbbi Terimler
اجزاجي	Aczâcî	Eczacı
انيسون	Anîsûn	Anason
باش جراح	Bâşcarrâh	Baş Cerrah
باش حكيم	Bâşhâkîm	Baş Hekim
Ev Eşyaları ile ilgili kelimeler
بلطه	Balta	Balta
جازوه	Câzva	Cezve
دوشك	Dôşek	Döşek
سفرطاس	Sefertâs	Sefertas
صندوق	Sundûk	Sandık
قريوله	Karyûla	Karyola
كوره ك	Kûrak	Kürek
مشتة	Mışta	Muşta
Yiyecekler ile ilgili kelimeler
چوره ك	Çûrak	Çörek
حرمه	Hurma	Hurma
شوربا	Şûrba	Çorba
قربوس	Karbûs	Karpuz
قاوورما	Kâvûrma	Kavurma
Giyeceklerle İle ilgili kelimeler
اطغي	Âtğî	Atkı
الدوان	Aldıvân	Eldivan
بابوج	Bâbûc	Pabuc
تارلك	Tarlık	Terlik
جذمه	Cuzma	Çizme
يازمه	Yâzma	Yazma
İdari işlerle ilgili kelimeler
الجي	Ilcî	Elçi
امضاء	Imzâ	İmza
اوراق	Avrâk	Evrak
دفتردار	Daftardâr	Defterdar
كمرك (جمرك	Kumruk	Gümrük
مكتوبجي	Maktûbcî	Mektupcu
مهردار	Muhurdâr	Mühürdar
Eğitim ile ilgili olanlar
تحصيل	Tahsîl	Tahsil
دفتر	Daftar	Defter
قلم	Kalam	Kalem
كتاب	Kitâb	Kitap
كتابجي	Kitâbcî	Kitapcı
مكتوب	Maktûb	Mektup

9 - Hayvanlarla İlgili Olanlar

دموز	Dımûz	Domuz
شاهين	Şâhîn	Şahin
وردك	Vardak	Ördek

10- Binek Araçlarla İlgili Olanlar

اوتوبيس	Ûtûbîs	Otobüs
طياره	Tayyâre	Tayyare
عربه	‘Araba	Araba
وابور	Vâbûr	Vapur

11- Akrabalık ile ilgili olanlar

ابلا	Âblâ	Abla
ابي	Abî	Abi
انا	Annâ	Anne
تيذه	Tiza	Teyze
داي	Dâyî	Dayı

12 –Maliye ve para ile ilgili kelimeler

اقجه	Âkcâ	Akça
ايراد	Irâd	İrat
باره	Bâra	Para
صندوق اميني	Sundûk Eminî	Sandık Emini
ضربخانه	Zarbhâne	Darbhane
مجديه	Macidiya	Mecidiye
مال مديري	Mâlmüdîrî	Mal Müdürü
ماليه	Mâliya	Maliye

13 – Renk Adları

اق	Âk	Ak
قرا	Kara	Kara

14- Oyun ile ilgili olanlar

دبش	Dubaş	Dübeş
دو	Dû	Dü, İki
سه	Se	Se
شاه	Şâh	Şah
يك	Yek	Yek, bir

15 –Aile lakapları ile ilgili kelimeler

جيبه جي	Cîbecî	Cebeci
ديوه جي	Dîvacî	Deveci
كيچه جي	Kiçeci	Kececi

16- Yer adları ile ilgili kelimeler

اقسراي	Aksarây	Aksaray
التون كوپري	Altûnkôpri	Altınköpri
اغاجق	Âğâcuk	Ağacuk
قراقوش	Karâkûş	Karakuş

17- Mahhalle Adları

محلة الخاتونية	Mahallet’ül-Hatuniyya	Hatuniye Mahallesi
محلة الصمانجية	Mahallet’ül-Samancıyya	Samancı Mahallesi
محلة القوشجية	Mahallet’ül-Kuşcıyya	Kuşcıyya Mahallesi

18-Mescid ve cami adları

جامع الاغوات	Camiu’l-Ağavât	Ağalar Camii
جامع الباشا	Camiu’l-Bâşâ	Paşa Camii
جامع المرادية	Camiu’l-Muradiyya	Muradiye Camii
مسجيد درويش باشا	Mescîd-I Dervîş Bâşâ	Derviş Paşa Mescidi
مسجيد عريف اغا	Mescid-I Arif Ağâ	Arif Ağa Mescidi

19-Carşı, Pazar Adları

سوق الاسكجية	Sûku’l-Askaciya	Eskiciler Çarşısı
سوق الحمدية	Sûku’l-Hamidiya	Hamidiye Çarşısı
سوق الكبابجية	Sûku’l-Kebâbcîya	Kebabcılar Çarşısı

Kaynaklar:

1- Prof. Dr. Hikmet Özdemir Türkiye İlmi İçtimai Hizmetler Vakfı Başkanı

2- “Meydan Larousse”, C. 12, s. 312-316, İst.1973 Mir, M.Zaim, “Camiü’t-Tevarih”, Nuru Osmaniye Ktp. No:3270

3- “Rehber Ansiklopedisi”, C. 17, s. 19, İst. “Meydan Larousse”, C. 12, s. 312-316, İst.1973.

4- “Rehber Ansiklopedisi”, C. 17, s. 20-21, “Meydan Larousse”, C. 12, Tunus maddesi.

5- “Aynı eserler”

6- Carım Fuat, “Cezayir’de Türkler”, s. 47, 1962.

7- “Türk Silahlı Kuvvetler Tarihi, Tunusun Fethi”, C.3, s. 2 (3. kısım eki).

8- Samih Aziz, “Şimali Afrikada Türkler”; Carım Fuat, “Cezayirde Türkler”, s. 107.

9- “Türk Silahlı Kuvvetler Tarihi, Tunusun Fethi”, C.3, s. 3 (3. kısım eki).

10- Hammer, “Devlet-i Osmaniye Tarihi”, C. 4, s. 276,277; Danişmend İ.I lami, “Osmanlı Tarihi Kronolojisi”, C. 2, s.417; Cevrî, İbrahim Çelebi, “Çeviri Tarihi”, C.1, s. 125

11- Peçevi İbrahim, “Peçevi Tarihi”, C. 1, s. 502.

12- Cevri İbrahim Çelebi, “Cevrî Tarihi”, C. 1, s. 125

13- Hammer, “Devlet-i Osmaniye Tarihi”, C. 3, s. 277,278; İskit Yayını (kurul), “Mufassal Osmanlı Tarihi”, C. 3, s.1260-1261, İst.1959.

14- Öztuna Yılmaz, “Türkiye Tarihi”, C. 7, s. 184, İst.1965

15- Prof. Dr. Nihat Çetin, “Küçük İslâm Ansiklopedisi”, Fasikül 2, s.137, M.E.Bas., İst.1978.

16- Prof. Dr. Muharrem Ergin, “Üniversiteler içi Türk Dili”, s. 31-65, İst.1986.

17- Prof. Dr. Mehmet Kaplan, “Kültür ve Dil”, s. 45-61, İst.1985; Maksudi Sadri, “Türk Dili için”, s. 17-32; Prof.Dr. M. Fuat Köprülü, “Türk Edebiyatı Tarihi”, s. 148-400, İst.1981.

18- Prof. Dr. Hakkı Dursun Yıldız, “İslâmiyet ve Türkler”, İst.1976.

19- Prof. Dr. Nihat Çetin, “Küçük İslâm Ansiklopedisi”, Fasikül 2, s.137, Prof.Dr. M. Fuat Köprülü, “Türk Edebiyatı Tarihi”, s. 146-400, Ahmet Ateş, “Türk Kültürü Araştırmaları”, sayı. 1-2, s. 5-7 (T.K.A.E. yay.1965)

20- Prof. Dr. Muharrem Ergin, “Türk Dili”, s. 38-65, İst.1986. “Meydan Larouse”, C.1 2, s. 349.

21- Ahmet Ateş, “Arapça yazı dilinde” Türkçe kelimeler üzerine bir deneme II, “Türk Kültürü Araştırmaları”, sayı. 1-2, s. 6 Levent Âgah Sırrı, “Türk Edebiyatı Tarihi”, C. 1, s. 183, Ank.1984.

22- Ahmet Ateş, Arapça yazı dilinde Türkçe kelimeler üzerine bir deneme II, “Türk Kültürü Araştırmaları”, sayı. 1-2, s. 6-7.

23- Cheneb Ben Mohammed, “Cezayir konuşma dilinde muhafaza edilen Türkçe ve (Türkçe aracılığı ile gelen) Farsça kelimeler”, T.D.A.Y.B, s.156-313, 1966, Çev.Ahmet Ateş.

24- Şamil Fahri Yahya, “Arapçanın muhtelif lehçelerinde Türkçe unsurlar, Doktora tezi”, s. 10-13, Yöneten Prof. M. Ergin, İ.Ü.Ed.Fak.TD. ve E.BI.A.D 1984.

25- N. Hazım Onat, “Arapça’nın Türk Diliyle Kuruluşu”, C. I, s. 16-17. İst.1944.

26- El-Cevâlikî, el “Muarreb min kelâmi’l A’cemi”, s. 107, Leipzig 1867.

27- Suyutî, “et-Itkân”, C. I, s. 105.

28- Prof. Dr. N. Nazım Onat, C. I, s.1 6, İst.1946 Maarif Matb.

29- Ahmet Fâris, “el-câsûs”, s. 213

Kategori » Seçkiler » Makale »

Büyü Romanları: Tesadüf ve Büyücüler

Tue, 1 Jun 2010 10:44:14 +0200

BÜYÜ ROMANLARI: TESADÜF ve BÜYÜCÜLER

(Dil ve Edebiyat dergisinin 18. sayısında kısaltılarak yayımlanan makalenin tam metnidir.)

Emel Koşar

Masallarda, efsanelerde, destanlarda çeşitli şekillerde yer alan “büyü” motifi, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Tesadüf (1900) ve Levent Mete’nin Büyücüler (2004) romanlarında farklı amaçlarla, yazarların içinde yaşadıkları toplumların inanışlarına dayanılarak kullanılmıştır.

Tabiatüstü gizli güçlerle ilişki kurarak ya da kendilerinde gizli güçler bulunduğuna inanılan bazı tabiî nesneler kullanılarak zararlı, faydalı veya koruma gayeli sonuçlar elde etmek için yapılan işlere büyü denilir. Büyünün amaçları insanlara ve olaylara etki ederek balık tutma, hayvan yetiştirme, düşmanı yenme, zarara uğratma, öldürme, kadın elde etme, hastalıktan kurtulma, ürün ve mal çoğaltmadır. Büyücüler iyi veya kötü varlıkların yardımını sağlayan, büyü tekniğini, usullerini, tılsımlı sözleri, iksirleri, muskaları bilen kişilerdir. Büyüde araç olarak ruhlar, cinler, şeytanlar, canlı veya ölmüş hayvanlar, cisimler, şekiller ve adlar kullanılır.[1]

Büyüler, ak büyü (koruyucu büyü), kara büyü (başkalarına zarar vermek için yapılan, yıkıcı büyülerdir), aktif büyü, pasif büyü, temas büyüsü, taklit büyüsü şeklinde sınıflandırılır. Büyüler, uygulanışlarına göre üç bölüme ayrılırlar: Uzaklaştırıcı uygulamalar, hücum uygulamaları ve istekle ilgili uygulamalar.[2]

Mehmet Halit Bayrı, İstanbul’da yapılan büyüleri şöyle sınıflandırır: Aşka ait büyüler, iki kişiyi birbirinden soğutmak ve ayırmak için yapılan büyüler, kaçağı tutmak, uzaktaki bir kimseyi geri getirmek için yapılan büyüler, dil ve uyku bağlamak için yapılan büyüler, muhtelif büyüler.[3]

Pertev Naili Boratav büyünün yapısını şöyle açıklar:[4]

1. Konusu (sevgi, soğutma v.b.);

2. Etkilenecek kişi veya onun yerini tutan hayvan, nesne;

3. Etkileyici madde;

4. Etkileyici maddenin taşıdığı “büyülük” öğe (yazı, rakam, şekil v.b.);

5. Etkileyici maddenin kullanılışı (yenme, içilme, yakılma v.b.);

6. İşlemin zamanı (gün, saat);

7. İşlemin tekrarlanma sayısı.

Büyü yapılırken önceden belirlenmiş kurallara uyulması gereklidir. Gizemli sözcükler söylenir. Bunların eksiksiz ve doğru söylenmesi gereklidir. Büyünün başarısızlığı bu sözcüklerin yanlış söylenmesine bağlanır. Özel bitki kökleri ve okunup üflenmiş bakla, kıl, kemik, tahta parçaları gibi nesnelerin büyü törenlerinin başarılı olması bakımından önemli olduğuna inanılır. Bu nesneleri insanlar boyunlarına asarlar ya da evlerinde saklarlar. Bunlar kuşaktan kuşağa aktarılır.

Büyücülerin hazırladıkları karışımların içinde kara kurbağasının zehri, yılan derisi, su kertenkelesinin gözü, kurbağa bacağı, yarasa tüyü, köpek dili, engerek dili, baykuş yavrusunun kanadı, ejderhanın pulu, kurt dişi, bir Türk’ün burnu, bir Tatar’ın dudakları, bir Yahudi’nin karaciğeri, boğulan bir bebeğin parmağı gibi şeyler ile çeşitli otlar bulunur.[5]

Orta Çağ’dan beri kediyle büyü arasında ilişki olduğuna inanılır. Özellikle kara kedinin ölümü anımsatan rengi sebebiyle özel güçlere sahip olduğu ve büyücülere yardım ettiği düşünülür.[6]

İstanbul’da “Büyüye inanmak hak, yapan da yaptıran da kâfirdir” sözü yaygın olmasına rağmen kadını kocasından, erkeği karısından, evlâdı annesinden, babasından, veziri padişahtan soğutmak için domuz yağı kullanılarak büyü yapılırdı. Büyücü Müslüman ise büyünün kısa zamanda çözülebileceğine, büyücü Hristiyan ise ancak büyücü ölüp de eli çürüdüğü zaman çözülebileceğine inanılırdı. Boynunda içi cıva dolu fındık taşımanın, içine maydanoz tohumu konulmuş kovadan alınan su ile sabah akşam yüz yıkamanın insanı büyünün kötü etkilerinden koruyacağına inanılırdı. “Zar bozan, zor bozan, büyü bozan” tütsüsü büyü bozmak için kullanılırdı.[7]

İstanbul’un değişik semtlerinde özellikle Nuruosmaniye Camii’den Çemberlitaş’a giden yol üzerindeki dükkânlarda oturan kılık kıyafet ve konuşma bakımından dışarıdan geldikleri anlaşılan, “hüddamlı hoca” denilen kişiler yaptıkları büyüler ve yazdıkları muskalarla ünlüydüler.[8] Bu hocaların ocaklı ve izinli oldukları söylenir, nereden geldikleri, nasıl bir ailenin çocuğu oldukları bilinmezdi. Bunların arasında kendisine müracaat edenlerin başına cin ve perilerini musallat edenlerin ve hastalıkların tedavisinde onların yardımını görenlerin olduğu rivayet edilirdi.[9]

Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Tesadüf [10] romanının ilk bölümünde bir yanlış anlama sonucu kocasının kendisinin üstüne evleneceğini düşünen Gülsüm, komşusu büyücü Nefise Hanım’a gidip derdine çare bulması için ona yalvarır. Nefise Hanım, Gülsüm’den para sızdırmak amacıyla çeşitli büyüler yapar. Gülsüm, Nefise Hanım’ın istediği parayı denkleştirmek için annesinin saatini çalarken ona yakalanır. Annesiyle birlikte Nefise Hanım’a gidip gelmeye başlarlar. Karısı ile kaynanasının büyücü Nefise Hanım tarafından dolandırıldığını öğrenen Rıfkı, Nefise Hanım’a dolandırıcılık davası açar. Bu dava, Nefise Hanım için iyi bir reklam olur. Cerrahpaşa semtine taşınan Nefise Hanım “Çardaklı Bakıcı” olarak anılmaya başlar.

Romanın ikinci bölümünde kocası Mâil’in kendisini aldattığını öğrenen Sâibe ve Mâil’in metresi Şöhret birbirlerinden habersiz Nefise Hanım’a başvururlar. Nefise Hanım her ikisini de okuyup üfleyerek, çeşitli muskalar, tütsüler, büyüler yaparak sömürür. Sâibe’den boşanmak için sebep arayan Mâil, onu büyücünün evinde yakalar ve boşar.

Baş ağrılarına, sıtmaya karşı nefesi keskin olduğuna inanılan, üfürükçülük yapmak isteyen kişilerin ağızlarına tükürerek onlara izin veren, kurşun döken, muhabbet tılsımları yapan Nefise Hanım, Gülsüm’ün kocasının yapacağı düğünü bozmak için “iyi saatte olsunlar”la görüştüğünü, onlara davet vereceğini söyleyerek ondan para sızdırır. Bu davet için tütsüler yakacağını, şerbetler yapacağını, bensiz düz siyah bir horozla iki tavuk keseceğini, kocasının alacağı kızı ona çirkin göstermek için yedi dolaptan yedi çekirdek faresi tersi toplayıp, bunları yedi komşunun havanında dövüp, yedi çeşmeden yedişer damla suyla yoğurup bu hamuru yedi fırında pişireceğini, yedi terazide tartılacak bu hamuru yedi parçaya ayırıp her birini birer çeyrek mecidiyeyle küçük çıkınlara bağlayıp sabahleyin gün doğmadan yedi köşe başına bırakacağını söyler.

Romanda Nefise Hanım’ın yaptığı şirinlik muskası şöyle tarif edilir: İç içe iki eşkenar üçgen çizilir, içine “l,m,s”, “boru kefleri”, çeşitli rakamlar yazılır ve ne olduğu anlaşılmayan çeşitli resimler yapılır. “Mühr-i Süleyman” adındaki bu muska yedi kat muşambaya sarılır, deniz kenarında, kıbleye karşı durularak ağrıyan yerin üzerine asılır. Dönerken yolda bir tanıdığa rastlanıp da nereden geldiği sorulursa “Deryâ kenârına vardım, derdimi suya attım, muskamı taktım, geliyorum.” cevabı verilir.

Muhabbet muskası yaptırmak içinse gündüz Nefise Hanım’a gidip okunmalı, gece onun okuduğu şerbet içildikten sonra muskanın üstündeki yastığın sağ tarafında akşamla yatsı arası yatılmalı ve görülecek rüya sabah ona anlatılmalıdır.

Nefise Hanım, Sarman’a bir büyücü kedisi görünüşü vermek için onun boynuna mavi boncuklu altınlar takar, kaşlarını rastık, yanaklarını kınayla boyar. Nefise Hanım, kedisinin bakışlarından ve bahçede bıraktığı izlerden çeşitli anlamlar çıkararak müşterilerini aldatır. Mahallenin bekçisinin mahalledeki evlerden birine giren hırsızları bulamayınca Sarman’dan yardım istemesi, mahallelinin büyücü Nefise Hanım’ın kedisinden bile medet umduğunu gösterir.[11]

Dolandırıcı ve büyücü Nefise Hanım romanın nirengi noktasını teşkil eder. Nefise Hanım ve ona bağlananlar romanda bir sosyal tabakalaşma meydana getirirler. Büyüyü yapan kişi ve çevresindeki mekân bir bütün meydana getirir. Ferdileşen kuvvetin ve sosyal tabakalaşmanın kökleri buradadır.[12]

Büyü yapmanın ve yaptırmanın anlamsızlığının vurgulandığı bu romanda büyü yapan ve yaptıran kişilere karşı yazarın bakış açısı olumsuzdur. Saf insanların batıl inançlarından faydalanan büyücüler, ahlaksız ve kurnaz kişilerdir. Büyücülere sadece cahil kadınlar inanmaz. Okur yazar olanlar (Sâibe) da büyücülerden medet umar.

Büyü motifinin işlendiği bir başka eser de Levent Mete’nin yolculuk romanı olan Büyücüler’idir.[13] Romanda iki tür yolculuk vardır: Birincisi, Matke ve Todor adlı büyücülerin Alita adlı köylü kızın hayatını kurtarması ve üçünün birlikte kaçmalarıdır. İkincisi, üçünün zihninde yapılan fantastik yolculuktur.

Romanda Matke, çocukluğundan beri büyücü (insanların acılarını ve çılgınlıklarını yatıştıran, seçilmiş bir kişi) olmak istediğini söyleyerek babasını ve amcalarını güldürmüş, oyunlarda hep büyücü olup hastaları eliyle dokunarak veya büyülü sözler söyleyip, onlara şuruplar içirerek iyileştirmiştir. Yıllar sonra Todor ile birlikte Taş Bina’ya giden Matke, orada öğleye kadar çeşitli iksirler hazırlar, öğleden sonra hastalara ve dertlilere küçük şişelere doldurulmuş sıvılar ve paketlenmiş otlar verir.

Büyücü Todor, insan ruhunu kurcalayarak değiştirmek için yaprakları, kabukları ve kökleri toplayıp onları kaynatır, kedere, uykusuzluğa ve çılgınlığa iyi gelecek iksirler hazırlar. Todor, hiç konuşmayan ve kıpırdamayan Alita’nın içindeki kötü ruhu çıkarmak için eğilip ağzını kızın omzuna dayar ve oradan küçük kanlı bir kurtçuk çıkarır. Todor, küçük bir kuş tüyünü dilinin altına yerleştirip sonra dilini kanatmış ve bunu bir kurt gibi göstermiştir. Kız konuşmaya ve hareket etmeye başlar.

Todor’un Alita’yı iyileştirme tarzı şamanların bedenine cin veya kötü ruh giren kişileri tedavi etme yöntemlerine benzer. Şamanlar da hastalığı (cin veya kötü ruh) bazı öğrenilmiş yöntemlerle taş, tüy, kan, et parçası, tükürük, solucan şeklinde somutlaştırarak ve emerek hastanın bedeninden dışarı çıkarırlar.[14]

Todor’a göre büyünün gücü gizlilikle beslenir, büyünün nasıl yapıldığı bilinirse o, hiç kimseyi etkilemeyen basit bir oyuna dönüşür. Önemli olan bu oyunu inandırıcı bir şekilde oynamaktır. Büyücü bir mucize gerçekleştiren peygamber gibi davranırsa karşısındaki insan ona ve büyünün etkisine inanır. İyi bir büyücü olmak için sürekli okumak, ustaları izlemek ve taklit etmek gerekir. Büyücü insanları kandırıp istediği biçimde davranmalarını istiyorsa onları yaptığı işin gücüne inandırmalıdır. Çünkü insanlar kendilerine içinde bulundukları karmaşık durumu açıklayan bir masal anlatıldığı zaman ona sarılıp anlamsızlıktan kurtulurlar. Büyünün etkili olması için insanların büyülendiklerini bilmeleri gerekir.

Romanda devlet adamları, insanları dörde ayırır: Birinci grup “inançlı, imparatorluğa bağlı ve huzurlu”dur. Bu gruptaki insanlar korunup, geliştirilmelidir. İkinci grup “sorgulayıcı, kafası karışık, huzursuz”dur. Bu gruptaki insanlar yakından izlenip, korkutulmalıdır. Üçüncü grup “zehirli fikirler taşıyanlar”dır. Bu gruptaki insanların ruhsal ve bedensel sakatlıklara uğratılması gerekir. Dördüncü grup ise “asiler”dir. Bu gruptaki insanlar yok edilmelidir.

Büyü, devlet adamları için “kontrol edilebilir bir güç” ve halkı kontrol etmenin yöntemidir. Büyücüler bunun karşılığında para alırlar. Devlet adamı Ordina, baş büyücü Magome’den halkın yöneticilerin hazırladığı geleceği görmelerini sağlayacak bir büyü yapmasını ister. Bu büyü sayesinde halk, imparatorluğu devirmeye çalışmanın olanaksızlığını görür.

Büyü, gençleri çok daha hızlı etkiler. Anne babalar ve öğretmenler ile çocuklar arasında çatışmalara sebep olur. Köylüler arasında çeşitli sebeplerle kavgalar çıkar ve cinayetler işlenir. Büyünün halk üzerindeki bu olumsuz etkileri yöneticileri memnun eder.

Kitapta büyünün “insanın soyuna işleyen, eşyalara hatta sözcüklere ve harflere bulaşıp orada kendisine yaklaşacak kurbanını bekleyen bir hastalık gibi kuşaklar boyu sürüp gitmek üzere”[15] planlandığı ifade edilir.

Baş büyücü Magome, yaptığı büyünün kontrolden çıkması üzerine önlem alması gerektiğini düşünür. Geleceğin herkes tarafından bilinmesi farklı beklentileri ortadan kaldırıp herkesin aynı şeyleri hissedip, aynı şeyleri düşünmesine sebep olur. Magome, yaptığı büyünün kendisini de olumsuz bir şekilde etkilemesinden korkar. Çünkü büyü diğer büyücüleri de etkilemiştir. Yakında öleceğini öğrenen Pinpini kendisinden beklenmedik biçimde cüretkâr ve küstah bir insana dönüşmüştür.

Tesadüf’te büyücü Nefise Hanım, insanların batıl inançlarından istifade eder, Büyücüler’de ise Matke, Todor ve Baş Büyücü Magome insanları kandırmak için yaptıkları büyünün kendilerini de etkilemesinden korkarlar. Çünkü büyünün etkileme gücü, insanların ona inanma ihtiyacıyla orantılıdır.

Tesadüf’te tabiatüstü gibi görünen olaylar romanın sonunda mantıklı bir açıklamaya kavuştuğu için bu eser Todorov’un sınıflandırmasına göre “tekinsiz fantastik”tir.[16] Büyücüler’de ise tabiatüstü gibi görünen olaylar romanın sonunda mantıklı bir açıklamaya kavuşmaz. Bu sebeple bu eser “olağanüstü fantastik”tir.[17]

Bir İstanbul romanı olan Tesadüf’te batıl inançların insanı gülünçleştiren ve onun hayatını alt üst eden gücü, zamanı ve mekânı belirsiz olan Büyücüler’de ise büyünün (inanç) politik bir silah olarak gücü vurgulanmıştır.

Kaynaklar:

“Büyü, Büyücüler”, İstanbul Ansiklopedisi (Reşat Ekrem Koçu), İstanbul 1963, C. 6, s. 3186-3187.

“Büyücülük”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, İstanbul, C. 2, s. 343-344.

Bayrı, Mehmet Halit, İstanbul Folkloru, Türkiye Yay. , İstanbul 1947.

Boratav, Pertev Naili, 100 Soruda Türk Folkloru, Gerçek Yayınevi, İstanbul 1973.

Crow, W. B. , Büyünün, Cadılığın ve Okültizmin Tarihi, Dharma Yayınları, İstanbul 2002.

Frazer, James, Altın Dal Dinin ve Folklorun Kökleri, Çev: Mehmet H. Doğan, Payel Yayınları, İstanbul 1992.

Göçgün, Önder, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanları ve Romanlarında Şahıslar Kadrosu, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1987.

Hüseyin Rahmi, Tesadüf, İkdam Matbaası, İstanbul 1900.

Koşar, Emel, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Bâtıl İnançlar, Piya Art Yayıncılık, İstanbul 2008.

Loire, Peter, Batıl İnançlar, Milliyet Yay. , İstanbul 1997.

Mete, Levent, Büyücüler, Can Yayınları, İstanbul 2004.

Örnek, Sedat Veyis, 100 Soruda İlkellerde Din, Büyü, Sanat, Efsane, Gerçek Yayınevi, İstanbul 1988.

Saydam, M. Bilgin, Deli Dumrul’un Bilinci, Metis Yay. , İstanbul 1997.

Tanyu, Hikmet, “Büyü”, İslâm Ansiklopedisi, DİA, İstanbul 1992, C. 6, s. 501.

Todorov, Tzvetan, Fantastik Edebi Türe Yapısal Bir Yaklaşım, Metis Yay. , İstanbul 2004.

[1] Hikmet Tanyu, “Büyü”, İslâm Ansiklopedisi, DİA, İstanbul 1992, C. 6, s. 501.

[2] Sedat Veyis Örnek, 100 Soruda İlkellerde Din, Büyü, Sanat, Efsane, Gerçek Yayınevi, İstanbul 1988, s. 141.

[3] Mehmet Halit Bayrı, İstanbul Folkloru, Türkiye Yay. , İstanbul 1947, s. 161-176.

[4] Pertev Naili Boratav, 100 Soruda Türk Folkloru, Gerçek Yayınevi, İstanbul 1973, s. 131-133.

[5] W. B. Crow, Büyünün, Cadılığın ve Okültizmin Tarihi, Dharma Yayınları, İstanbul 2002, s. 274.

[6] Peter Loire, Batıl İnançlar, Milliyet Yay. , İstanbul 1997, s. 56.

[7] “Büyü, Büyücüler”, İstanbul Ansiklopedisi (Reşat Ekrem Koçu), İstanbul 1963, C. 6, s. 3186-3187.

[8] “Büyücülük”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, İstanbul, C. 2, s. 343-344.

[9] Mehmet Halit Bayrı, a.g.e. , s. 98.

[10] Hüseyin Rahmi, Tesadüf, İkdam Matbaası, İstanbul 1900.

[11] Emel Koşar, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Bâtıl İnançlar, Piya Art Yayıncılık, İstanbul 2008, s. 70.

[12] Önder Göçgün, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanları ve Romanlarında Şahıslar Kadrosu, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1987, s. 132.

[13] Levent Mete, Büyücüler, Can Yayınları, İstanbul 2004.

[14] M. Bilgin Saydam, Deli Dumrul’un Bilinci, Metis Yay. , İstanbul 1997, s. 83.

[15] Levent Mete, a.g.e. , s. 146.

[16] Tzvetan Todorov, Fantastik Edebi Türe Yapısal Bir Yaklaşım, Metis Yay. , İstanbul 2004, s. 50.

[17] Todorov, a.g.e. , s. 57.

Kategori » Seçkiler » Makale »

Ödül Töreni

Tue, 18 May 2010 16:20:56 +0200

Kategori » Etkinlikler »

Televizyonun Dili

Wed, 12 May 2010 14:11:17 +0200

Gelecek Kuşakların Türkçe Edinimi Hakkı ve Televizyon

Televizyonun Dili

(Dil ve Edebiyat dergisinin 17. sayısında kısaltılarak yayımlanan makalenin tam metnidir.)

Televizyon kanallarında kullanılan dil, arılık ve doğru kullanım açısından incelendiğinde, 1990’dan sonra özel kanalların çoğalması ve yayınlardaki yetkin kişilerin sayı itibarıyla yetersiz kalması dolayısıyla yayınları sunan kişilerin dil duyarlılığı konusunda özensiz davrandıkları ve dile karşı duyarsız oldukları görülmektedir.

Yrd. Doç. Dr. Gülden Tüm*

*Çukurova Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İngiliz Dili Eğitimi, Ana Bilim Dalı

Ait olduğu ulusun bütün maddi, manevi değerlerini ve özelliklerini taşıyan dil, bir ulusun yarattığı, yüzyıllar boyu geliştirip zenginleştirdiği ve daha sonraki kuşaklara aktaracağı ortak bir eserdir. Dolayısıyla, kendine özgü özellikler taşıyan her dilin kullanıcılarının da en önemli sorumluluklarından birisi, dili gelecek kuşaklara bozmadan ve/veya bozulmasına fırsat vermeden aktarmak olmalıdır. Ancak son zamanlarda bireyler iletişim kurarken farkında olarak ya da olmadan ana dillerini yanlış kullanmakta ve hatta Batı kökenli sözcükler kullanarak dilin kirlenmesine yol açmaktadır.

Dilin kirlenmesi sadece bireylerin eğilimlerinden kaynaklanmaz. Dil kirlenmesinin nedenlerinden birisi de kitle iletişim araçlarının kültürel üretim sisteminin bir parçası olma görevi üstlenirken; bazen, kasıtlı bazen de farkında olmadan değişik amaçlara hizmet edebilecek potansiyelinin bulunması gerçeğidir.

Yazılı ve görsel basın gibi kitle iletişim araçları da dilin yanlış kullanılması eğilimine yol açan önemli bir etkendir. “Kitlesel bir boyutta ileti dağıtabilen araçlar” olarak tanımlanan kitle iletişim araçlarının toplumun değişmesinde önemli bir yer tutmasının nedeni, izleyicilerin haber alma, eğitim hizmetlerinden yararlanma, eğlenme ve toplumsal bütünleşme sağlamanın yanı sıra ürünlerle ilgili hizmetlerden yararlanmalarına katkıda bulunmak üzere kendisine düşen görevi yerine getirmesidir.1Bu görevleri yerine getiren kitle iletişim araçlarından birisi olan televizyon, hem göze hem de kulağa hitap ederek izleyicileri birçok yönden etkilemektedir. Bu nedenle, televizyon yayınlarında görev alan sunucu ve program konuklarının dili, doğru ve etkili kullanması bakımından da sorumlulukları vardır. Kitle

iletişim araçlarında görev alan kişilerin büyük kitleleri etkileyebilme gücü düşünüldüğünde, aslında halkın onlardan eğitmen olarak yararlanabildiklerini görmek mümkündür. Örneğin, geniş bir kitle tarafından izlenen ana haber bültenlerini sunan kişiler, ana dilini en iyi, en doğru, en etkili ve anlaşılır biçimde kullandıklarında doğal yollardan halka doğru dili kazandırma olanağını da sağlamaktadırlar. Bir başka anlatımla, toplumdaki bireyleri, kendi diline ve ekinine yabancılaştırmayan, toplumsal sorumluluğunun bilincinde olan bu ilkeli kişiler, televizyon aracılığıyla bilgilendirme konusunda yardımcı olmaktadırlar. Ancak, televizyon kanallarında kullanılan dil, arılık ve doğru kullanım açısından incelendiğinde, 1990’dan sonra özellikle özel kanalların çoğalması ve yayınlardaki yetkin kişilerin sayı itibarıyla yetersiz kalması dolayısıyla yayınları sunan kişilerin dil duyarlılığı konusunda özensiz davrandıkları ve dile karşı duyarsız oldukları görülmektedir. Masumca ana dilimizin ses ve yazım kurallarına yerleşmiş veya yerleşememiş gibi görünen Batı kökenli sözcükler, Türkçe tümceler içerisinde yer alarak halkın haber alma ve bilgilenme haklarını bir anlamda zorlaştırmaktadır [El Pi Ci’ (Le Pe Ge)].2 Hâlbuki, toplumsal olarak birleştirici özelliği taşıyan ve bireyler arasında duygu ve düşünce akımı meydana getiren dildir. Bir millete ait olan her birey, ana diliyle milletin kültürünü, inançlarını, zevkini, gelenek ve göreneklerini ve dinini beraberinde taşır. Geniş kitleleri etkileyen kitle iletişim araçlarında haberleri sunan kişilerin, Türkçenin sesletim standartlarına uyma sorumluluğunun ne derece önemli olduğu yukarıdaki örnekte belirgin olarak görülmektedir. Bu kullanımların günlük hayata yanlış aktarılması durumunda çözümlenemeyen sonuçlar ortaya çıkabilir. Bir başka deyişle, Batı kökenli sözcüklerin sadece yazılı veya görsel basında değil ama aynı zamanda eğitim-öğretim dilinde yaygınlaşması atalarımızdan aldığımız maddi ve manevi değerler bütününün yok olmaya yüz tutması demektir. Bir milleti dünya milletleri arasında ayakta tutan, ona canlılığını, sürekliliğini sağlayan kültür kaynaklarını, bu kaynakların iletişim gücünü ve anlaşılmasını sağlayan ise sadece dildir. Özensiz kullanılması durumunda, dilin bilgilendirme, eğitme, eğlendirme, dış dünyayı göstermeyi sağlama, kültürün daha sonraki toplumlara ve nesilden nesile geçişini sağlama, ürün ve hizmetlerin tanıtılmasına, satılmasına yardım etme gibi işlev ve görevleri olumsuz etkilenmekte ve halkın iletişim kurma becerisinde telafisi mümkün olmayan yaralara neden olmaktadır.

Nesilden nesile dil aktarılırken kitle iletişim araçlarına büyük görev ve sorumluluklar düşmektedir. Kitle iletişim araçlarının en öncelikli işlev ve görevleri, dilin özendirilmesi ve korunması ilkesini prensip edinmektir. Bu ilke, 3984 Sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun’un 4. maddesinin t bendine dayanmaktadır. Bu Kanun’un t bendinde “Yayınların Türkçeyi özellikleri ve kuralları bozulmadan kullanmak; millî birlik ve bütünlüğün temel unsurlarından biri olarak çağdaş eğitim ve bilim dili hâlinde gelişmesini ve zenginleşmesini sağlamak zorunludur.” hükmü vardır ve kitle iletişim araçlarının ilkeleri de bu hükümle uygunluk göstermektedir. Ancak, bu kanunda çok net bir hüküm olmasına rağmen son yıllarda, yayınların önemli bir kısmında bu hükme uyulmadığı görülmektedir.

Bu araştırmanın amacı ana haber bültenleri ile bu yayınlarda birkaç kez yer alarak halka belirli ürünleri tanıtmak için verilen reklam metinlerinde kullanılan Türkçenin ne ölçüde Türkçe veya Batı kökenli sözcüklerden oluştuğunun belirlenmesidir. Bu araştırmada Türkçenin işlevselliğinin zenginliği ve yapısındaki doğruluğun sunulması konusunda yeteri kadar çabanın gösterilip gösterilmediğinin araştırılması için ulusal kanalların ana haber bültenlerindeki Türkçenin kullanımıyla ilgili dokuz başlık tespit edilmiş ve aşağıda listelenmiştir:

1. Anlatım bozuklukları: [Çok önemli bir gelişme diyebiliriz biz bunu. Akbank’ın camları tekmelendi taşlarla.] (H3)

2. Eş anlamlı sözcüklerin tekrarı: [Bu cevaplar çok güzel yanıtlar.] (H3)

3. Alt yazılardaki yazım yanlışları: [Bursa da hastanede akşam saat 8’te yangın çıktı.] (H1)

4. Vurgu ve duraklama yanlışları: [(Teeşekür ederim) (Rakkamlar burda işte.)] (H3)

5. Seslerin türemesi, daralması ve düşmesi: [(Liiider, Gelicek, Yapıyo mu?)] (H2)

6. Seslerin yanlış yabancı sözcüklerindeki şekliyle seslendirilmesi: [El Pi Ci (LPG) ye yapılan zamlar kullanıcıları rahatsız etti.] (H3)

7. Eğitimsizlikten ve dikkatsizlikten kaynaklanan söyleniş bozuklukları: [(Kazazade] (H3)

8. Çeviriden kaynaklanan ve günlük kullanıma giren ancak Türkçenin yapısına ve dil bilgisi kurallarına uymayan ifadeler: [Tanrı sizi korusun.] (H2)

9. Yabancı sözcüklere yer verilerek Türkçe sözcüklerden kaçınılması: [Başbakanın bu konuyu bu şekilde diklere etmesi pek hoş karşılanmadı.] (H1)

Yukarıdaki yanlışlar, Kasım 2008 – Mayıs 2009 tarihleri arasında ulusal TV kanallarındaki yayınlarda yer alan ana haber bültenlerinde Türkçenin kullanımı ile ilgili olarak yapılan çalışmada tespit edilmiştir ve sadece sınıflandırma olarak listelenmiştir. Araştırmanın özünü ana haber bülteninde yapılan yanlışlar (tümcelerin ortalama sayısı ile bu tümcelerin doğru, yanlış, devrik ve yabancı sözcüklerden oluşma durumu) ile ana haber bültenlerinde yer alan reklamlarda bulunan yanlışlar ve yabancı sözcükler ile reklam ürünlerinin üreticilerinin Türk ve yabancı firma olarak incelenmesi ile ilgili veri oluşturmaktır. Veriyi oluştururken aynı zamanda yurt içi ve yurt dışına yayın yapan Türk Uydu Kanalları ve türleri de göz önüne alınmıştır.

1. Ana Haber Bültenlerinde Yapılan Yanlışlar

Özel veya resmî kurum, kuruluş veya yetkili kişilerce herhangi bir durumla ilgili olarak halkı aydınlatmak amacıyla yayımlanan haberler, genel olarak daha önceden hazırlanan metinler olduğu için halka iletilen tümcelerin doğru olması beklenir.

Çünkü toplum içinde kişilerin durumu veya saygınlığına göre herhangi bir farklı yaklaşım oluşturmaksızın; çok sayıda insana aynı anda aynı iletiyi ulaştırabildiği ve yayınları ile belirli bir süreklilik ve düzenlilik gösterdiği için kitle iletişim araçlarından en etkili olan televizyon, toplumda önemli bir talep ve saygınlığın oluşmasına neden olur. Televizyonda ana haber bültenleriyle aktarılan iletiler, belge niteliği ve değeri taşıdığı için inandırıcılık özelliğini de taşımaktadır. Bu inandırıcılık dilin doğru ve etkileyici kullanılmasıyla gerçekleşir. Özellikle televizyon, iletiyi olay anında aktarabilme özelliğine sahip olduğundan ve geri besleme imkânı olmadığından, iletinin aktarılması sırasında yapılabilecek dil yanlışı ya da Batı kökenli sözcüklerin kullanılması alıcının bilgiyi doğru alamamasına ve belleğinde doğru yorumlayamamasına neden olmaktadır. Bu bağlamda sunulan iletilerin her kesimden kişinin anlayabileceği doğrulukta ve çoğunluğunun da Türkçe olması kişilerin bilgiye kolayca ulaşmasını ve analiz yaparak bilgiyi doğru anlamasını sağlar.

1 Kasım 2008 - 30 Mayıs 2009 tarihleri arasında 69 ayrı gün ve zamanda ulusal televizyon kanallarındaki ana haber bültenleri izlenmiş, tümceler kaydedilmiş ve Türkçenin dil yapısına göre incelenmiştir. Ana haber bültenlerinde yer alan tümcelerin ortalama sayısı ile bu tümcelerin doğru, yanlış, devrik ve yabancı sözcüklerden oluşma durumu araştırılmış ve aşağıda haberleri sunan kişiler tarafından ifade edilen söylemlerden örnekler ile tümce yapılarındaki olumsuzluklar liste hâlinde sunulmuştur:

Haberleri sunan kişiler tarafından ifade edilen söylemlerden örnekler:

Akbank’ın camları tekmelendi taşlarla. (H3) Ajanslara düşen son dakika haberini iletiyorum. (H3)

Doktorlar Yavuz’un ciddiyetini koruduğunu açıkladı. (H1)

Cumhurbaşkanı Gül bayramda Diyarbakır’a gidecekti ancak kulağındaki rahatsızlık nedeniyle uçakla elbette gidecekti, kulağındaki rahatsızlık nedeniyle gidemedi. Uçakta basınç olayı (H3)

Global kriz her kesimden insanı git gide şok ediyor. (H3)

Ambulanslar Ankara’da Kerkük yaralılarını taşıdı bugün. (H3)

Tanrı hepinizi korusun. (H2)

Gene bir trafik kazası sizlerle sayın seyirciler. (H3)

Ana haber bültenlerinde yer alan tümcelerin ortalama sayısı ile bu tümcelerin doğru, yanlış, devrik ve yabancı sözcüklerden oluşma durumu:

H1 - Show TV

Yaklaşık tümce 226 % 100

Doğru tümce 185 % 81,85

Yanlış, devrik, yabancı sözcüklerden oluşan tümce 41 % 18,14

H2 - Star TV

Yaklaşık tümce 212 % 100

Doğru tümce 187 % 88,20

Yanlış, devrik, yabancı sözcüklerden oluşan tümce 25 % 11,79

H3 - Kanal D

Yaklaşık tümce 221 % 100

Doğru tümce 161 % 72,85

Yanlış, devrik, yabancı sözcüklerden oluşan tümce 50 % 22.62

H4 - ATV

Yaklaşık tümce 234% 100

Doğru tümce 193 % 82,47

Yanlış, devrik, yabancı sözcüklerden oluşan tümce 41 % 17,52

Ana haber bültenleri insanların doğru ve tarafsız haber alma hakkı göz önünde bulundurularak hazırlandığından metinlerdeki yazım yanlışları, dikkatsizlikten kaynaklanan hatalar, anlatım bozuklukları, Batı kökenli sözcüklerin kullanılması, çeviri unsurları ve yan kullanımların önemli bir oran teşkil etmemesi beklenilir. Normalde % 1-12 arasında karşımıza çıkması gereken oranın % 17 olması dilimizin korunmasına ve geliştirilmesine fayda yerine zarar vermekte ve yalnızca tümce kuruluşlarındaki bozulmalara değil aynı zamanda düşünce daralmalarına yol açmaktadır.3 Başlangıçta masum ve kanalın izlenme oranını artırmak ihtiyacından oluşan yanlış kullanımlar özellikle çocukların ve gençlerin ilgisini çekerek yaygın kullanıma dönüşmektedir. Gençlerden beklentimiz topluma öncülük ederek çağdaş ve sorumlu bir örnek olmasıyken bu tür kullanımlar onların düşünce sistemine önemli darbeler vurmaktadır. Bunun neticesinde de sıradanlaşan dil hataları dilin yozlaşmasının temel kaynağı olmaktadır. Hâlbuki dil ne kadar zengin, doğru, güzel ve işlek olursa, düşünce de o oranda duru, açık ve gelişmeye uygun olacaktır. Çocukların ve gençlerin düşünce ufukları, hayal güçleri hep dil sayesinde gelişir. Ayrıca, bugünün çocuklarının yarının çocuklarını eğitecek eğitmenler olabileceği gerçeği göz ardı edilmemelidir. Çağdaş dünyaya ayak uydurmak, kendini bilimsel ve sanatsal açıdan geliştirmek ve hatta ifade edebilmek doğrudan ana dil bilgisinin zenginliğine bağlıdır. Sonuç olarak, bireylerin ana dillerini doğru ve arı olarak kullanabilmeleri ve hatta doğru dil kullanma edincinin nesilden nesile aktarabilmeleri için özellikle ana haber bültenlerini sunan kişilerin bu konuda daha hassas davranmaları ve kurallı Türkçe yapısını özendirici ifadelere yer vermeleri gerekmektedir.

2. Ana Haber Bültenlerinde Yer Alan Reklamlarda Bulunan Yanlışlar ve Yabancı Sözcükler

Toplumu bir arada tutan ve birlikte yaşamalarına olanak sağlayan dil, insanların kitle iletişim araçlarının ürünleri tanıtması ve bilgilendirmesi görevinin yerine getirilmesinde de önemli bir rol oynamaktadır.4 Dünyanın herhangi bir yerindeki bir ürün iletişim araçlarıyla anında yayılmakta ve aynı ürün birden fazla ülkede televizyonlarda sergilenebilmektedir. Ancak sergilenen ürünlerin gösterildikleri ülkenin dilinde tanıtılması daha doğru görünürken yapılan araştırmada söz konusu ana haber bülteni yayını içerisindeki reklam kuşağında yer alan ürünlerin ve markalarının aşağıda görüldüğü gibi genellikle Batı kökenli olması dikkat çekicidir. Şirketlerin ürünleri (%50) Türk olmasına rağmen Türk ürünlerine de yabancı sözcükler verilmesi (%25 Türkçe, %75 yabancı) son derece üzücüdür.

Oral B yeni cross action complete 7 sistemi, Olay regenerist- olayle cildimi seviyorum,

General Mobile’dan görülmemiş kampanya, Vodafone’da fark var.

Turk Telecom Wiro, Cardfinans, Casper bilgisayar, Yataş corners, Peguot, Twigy, Rahatt kampanya, Suppeerr Market, Bravoo

Birinci örnekte yabancı dil bilmeyen veya bildiği yabancı dil farklı olan izleyicilerin reklam görsel olsa dahi verilen mesajı anlama şansı çok azdır. Sekiz sözcükten oluşan bu sözcede kullanılan Türkçe sadece yeni sözcüğüdür (%12). İkinci örnekte Türkçe dizinine uymasına rağmen ekler yanlış kullanılmıştır. Ürünlerin Türk harfleriyle yazılıp yabancı dil olarak sesletilmeleri çocukların kendi ana dillerini algılamalarında ciddi yanlışlara neden olabilir. Üçüncü örnekte ise harflerin yanlış sesletimleri ve Türk alfabesinde olmayan harflerin veya Türkçe yapısında olmayan iki sesli harfin yan yana gelmesi örneklerine yer verilmektedir. Bu ürünler yabancı dil sesletimiyle gerçekleştirildiğinden doğal gibi görünebilir ancak televizyonun öğretici işlevleri göz önüne alındığında, ürünün ana dilinde sunulması izleyenlerin ürünü daha kolay algılamasına ve ana dilinin korunabilmesine yardımcı olacaktır. Son örnekte ise

Türkçe yapısına uygun olmayan sadece ürünün akılda kalmasına yardımcı olması amacıyla harflerin tekrarlanması, hem sesletim hem de yapı özelliği bakımından genç nesillerin yanlış yönlendirilmeleri ve ana dillerinden uzaklaşmalarıyla sonuçlanabilir.

Ancak son zamanlarda görülen ve daha da üzücü olan sadece ürün markalarının değil kullanımın ve işlevselliğinin de örneklerde gösterildiği gibi Batı kökenli sözcükler türetilerek yapılmasıdır.

Samsung sesli novigasyon, Elektro manyetik antibakteriyel ergonomik yatak, Mr muscle mutfak antibakteriyel ekonomik paket, Dokunmatik çamaşır makineleri, Antileke sistemli eko paketli deterjan

Bu örneklere bakıldığında Türkçe sözcük sayısının (4/22) ne denli az ve bilginin doğru aktarılmasında etkisiz olduğu görülmektedir. Bu tür sözcüklerin sesli tanıtılmaları ise Türk alfabesine uymayan sesletim ile verilmektedir. Hatta Türkçe sözcüklerin de ölçünsüz bir şekilde yazılarak sesletim anlamında iletilenlerde karmaşaya neden olduğu görülmektedir. Bu kullanım sağlıklı bir iletişim gibi görünse de alınan ve anlaşılan bildirinin, verici tarafından verilenle aynı anlamda olmadığını göstermektedir.5 Dilin tamamen bozulmasına neden olan ve haberler içerisinde sürekli sunulan reklamlar (bir haber bülteni içerisinde toplam 30 dakikada %28) izleyicilerin dile olan duyarlılıklarını ve özenlerini de yok etmektedir. Aynı zamanda izlenilen haber de sürekli tekrar edilen ürün reklamları nedeniyle önemini yitirmektedir.

3. Üreticilerin Türk ve Yabancı Firma Olması

Ürünlerin bireylerin anlayacağı bir anlatımda olması için reklamlarda kullanılan ürün adlarının yanı sıra, üreticilerinin de Türk ve yabancı olarak incelenmesi önem kazanmaktadır. Bu nedenle yaygın bir kanalda sunulan ana haber bülteni sırasında verilen reklam kuşağındaki ürünlerin firma ve ürün adları aşağıda verilmiştir.

20 adet yerli firma, 20 adet yabancı firma, 11 adet ürünün adı Türkçe veya Türkçeleşmiş, 43 adet ürünün adı yabancı, 2 adet ürünün adı hem Türkçe hem yabancı:

Toplam ürün 56 % 100

Adı Türkçe olan ürün 11 % 19,60

Adı yabancı sözcüklerden oluşan ürün 43 % 76,78

Adı Türkçe ve yabancı sözcükten oluşan ürün 2 % 3,57

Türk ve yabancı Firmaların oranı (Türk) (Yabancı) 40 % 50

4. Yurt İçi ve Yurt Dışına Yayın Yapan Türk Uydu Kanalları ve Türleri

Gelişmiş ülkelerde toplumlar bilinçli ve duyarlı bir şekilde dillerini koruyup, dillerini yabancı ögelerden temizleyerek dilin ulusal değeri olduğunu bilerek ve daha sonraki nesillere taşımak için zenginleştirmeye çalışırken, maalesef ülkemizde yabancı isimli kanalların sayısı gün geçtikçe artmaktadır.6 Başlangıçta yalnızca tatil beldelerindeki otel ve işletme adlarının7 yabancılaşması sorun yaratırken geniş kitlelerin izlediği televizyon kanallarının da yabancı sözcüklerle adlandırılması ve alfabemizde bulunmayan harfleri taşıyan kanalların artması dilimize ve kültürümüze zarar vermektedir. Televizyon kanallarının yabancı sözcüklerle adlandırılması yadsınamayacak kadar çoktur:

Toplam kanal 197 % 100

Türkçe adlı kanal 28 % 14,21

Harf ve rakam kullanılarak isimlendirilmiş kanal 13 % 6,59

Yabancı sözcüklerle isimlendirilmiş kanal 161 % 81,72

Hiç şüphesiz, çeşitli dillerin, kültürlerin var oluşu bütün insanlığın zenginliğidir ve kültürel çevrecilik bilinciyle her biri korunmalı ve yaşatılmalıdır.8 Ancak, bir ülkenin kanallarında ve resmî dili dışında bu kadar çok yabancı kökenli sözcük kullanılmasının kimlere hitap ettiği ve diğer ülkelerde de bu oranda kullanılıp kullanılmadığı sorgulanmalıdır.

5. Kitle İletişim Araçları ve Türkçenin Kullanımı ile İlgili Sormaca

Bu çalışmanın amacı bir kitle iletişim aracı olan televizyonda yer alan yayınlardaki dilin ne kadar yabancı sözcük içerdiğini ve yanlış kullanımdan zarar gördüğünü tespit etmektir. Çukurova Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Yabancı Diller ve Türkçe Öğretmenliği Bölümü (200) öğretmen adayı öğrencilerine içeriği TDK uzmanları tarafından onaylanan Ana Haber Bültenleri ve Reklamlarla ilgili bir sormaca verilmiş ve dilin doğru ve etkili kullanımı ile ilgili görüşlerini yazmaları istenmiştir.

Kitle iletişim araçları ve Türkçenin kullanımı ile ilgili hazırlanan sormacada katılımcıların çoğu yayınlarda kullanılan Türkçeden rahatsızlık duyduklarını ve duydukları dilden etkilendiklerini, yabancı sözcüğün Türkçe öğretimini zorlaştırdığını, haberleri sunan kişilerin Batı kökenli sözcük kullanmasını yararlı bulmadıklarını ifade etmektedirler. Reklamlardaki yabancı ürünlerin Türkçe telaffuz edilmemesinin öğrencileri fazla rahatsız etmediği gözlenmektedir. Ancak, TV’de kullanılan dilin nasıl olduğunun insanları etkilemeyeceğini düşünenlerin oranına bakıldığında öğretmen adayı öğrencilerin gelecek nesilleri yetiştirecek bireyler olarak sorumluluklarının fazla da farkında olmadıklarını göstermektedir. Katılımcıların üniversite öğrencisi ve öğretmen adayı oldukları göz önüne alındığında Türkçenin korunması ve zenginleştirilmesi konusunda çok daha duyarlı olmaları beklenirken sonucun öyle olmadığı görülmektedir. Üniversite öğrencileri olmalarına rağmen “Sözcükler cümlede doğru kullanılıyor” ifadesini kullananların %28, “Haberleri sunan kişilerin Türkçeyi doğru kullandığını düşünüyorum.” İfadesini kullananların ise %33 olması tehlikenin boyutlarını göstermektedir. Yabancı kökenli sözcüklerin istilası sürdüğü sürece bu bireylerin televizyonda duydukları sözcüklerin arı Türkçe mi yoksa etkileşime uğramış

Türkçe mi olduğu konusunda da fikirleri ilerleyen zaman içerisinde karışıklık gösterecektir. Bu sormacanın halka sorulması ve sonuçların incelenmesi çok daha açıklayıcı olabilir.

6. Öğretmen Adaylarının Türkçe Kullanımı ile İlgili Düşünceleri

Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yabancı Diller ve Türkçe Öğretmenliği Bölümü öğrencilerinin kitle iletişim araçlarından olan televizyondaki Türkçenin doğru ve etkili kullanımı ile ilgili rastgele seçilmiş yazılı görüşleri aşağıdadır:

Ö1: Türkçeyi elimden geldiğince doğru kullanmaya çalışıyorum ama çevremde gördüğüm (özellikle reklamlar) yazılar, tabelalar, tişört üstü yazılardan rahatsızım. Örneğin bir tabelada gördüğüm ET SHOP yarı İngilizce yarı Türkçe ve hiçbir anlamı yok. Bu tür yazılı metinler gelecek nesilleri de kötü etkileyecektir. Yeni nesiller arı Türkçeyi bilmeyerek büyüyecekler. Bu onlara yapılacak en büyük kötülüktür.

Ö2: Yabancı bir kanalı izlediğim zaman Türkçe bir sözcüğe rastlamıyorum ama herhangi bir Türk kanalında çoğunlukla içine yabancı sözcükler sıkıştırılmış tümcelerle karşılaşıyorum. Kanalların farklı olmak amacıyla yabancı sözcükler kullanması beni çok üzüyor.

Ö3: Dilimize yabancılaşırsak kendimize de yabancılaşırız. Bu yüzden Türkçeye daha fazla özen göstermemiz gerekiyor.

Ö4: Günlük hayatımızın parçası hâline gelen haber bültenlerini seçmek elimizde ama eğer kanallar ya da sunucular buna özen göstermiyorsa bizim seçme tercihimiz kalmıyor.

Ö5: Kitle iletişim araçlarından en çok etkilenen kişiler çocuklar ve farkında olmadan yabancı sözcükler beyinlerinde yer ediyor. Bu çocuklar henüz yabancı dili bilmiyorlar, o zaman neyi ne kadar anlıyorlar?

Ö6: Çok fazla kitap okuyan bir millet değiliz. Dili doğrudan duyduğumuz ve bizi etkileyen en önemli araç televizyondur.

Ö7: Böylesine hızla küreselleşen bir dünyada bence bir zamanlar olmazsa olmazımız olan ana dilimiz artık olmasa da olur.

Ö8: RTÜK Başkanı olsam televizyonlarda neler yayınlandığıyla değil nasıl yayınlandığıyla ilgilenirdim.

Türkçenin korunması, gelecek nesillere doğru aktarılabilmesi için neler yapılmalı?

Bu yanlışlardan kurtulmak için öncelikle basın - yayın kuruluşları üzerine düşen görevleri yerine getirmeli ve dil konusunda duyarsız davranmaktan vazgeçmelidir. Bu kuruluşlardaki program sunucuları ya da yapımcıları Türkçeyi doğru kullanan kişilerden oluşturulmalıdır. Özellikle, geniş kitlelerin izlediği ana haber bültenlerinin hazırlanmasında ya da metin hazırlama bölümlerinde yer alan kimselerde Türkçe konusunda yeterli olduklarını gösteren bir belgeye sahip olmaları şartı aranmalıdır. Bu kurumlarda düzenli hizmet içi dil eğitimi yapılması sağlanmalıdır. Dilin doğru ve etkili kullanılıp kullanılmadığı Dil İzleme ve Denetleme Kurulu tarafından denetlenmelidir. Kitle iletişim araçlarında paparazi tarzı programlar yerine kültür programları artırılmalı ve değişik konulardaki uzmanların kendi alanlarında kullandıkları sözcüklerin izleyicilere kazandırılması hedeflenmelidir. Yabancı sözcüklerin kullanımı en aza indirgenmeli ve yerine mutlaka halkın benimseyip anlayabileceği yeni sözler bulunup kullanılmalıdır. Televizyon programlarının ve hatta kuruluşlarının adları Türkçeleştirilmelidir ve bu kurala uymayanlar uyarılmalıdır. Bu kurumlarda kendi dilini ileri düzeyde bilen çevirmenler çalıştırılmalıdır. İzleyicilere sunulan dilin etkileyici ve teşvik edici olması sağlanmalıdır. Belki de en önemlisi üniversite müfredatlarında öğrencilerine seçmeli veya zorunlu ders olarak Türkçenin kullanımıyla ilgili daha içerikli dersler eklenmelidir. Tüm bunların gerçekleşebilmesi için herkese büyük görev ve sorumluluklar düşmektedir. Özellikle de Atatürk’ün “Türk dilinin kendi benliğine, aslındaki güzellik ve zenginliğine kavuşması için bütün devlet teşkilatının dikkatli, alakalı olmasını isteriz.” sözleri hafızalardan asla silinmemeli ve en kısa zamanda önlem alınarak Türkçenin daha yaygın ve doğru kullanımı sağlanmalıdır.

Dipnotlar:

1 Tuğrul Özkök, İletişim Kuramları Açısından Kitlelerin Çözülüşü, Tan Düşünme, 1. baskı. 1985, 93 s.

2 Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil, Ana Çizgileriyle Dilbilim, TDK yayınları, Ankara 1995, 355 s.

3 Sami Küçük, Dil Kirliliğinin Türkçemize Yansımaları, TDK yayınları, No.: 669, Ankara 2007, 504 s.

4 Doğan Aksan, Sözcük Türleri, TDK yayınları, Ankara 1983, s. 15.

5 İsmail Demirbağ, “Türkçe Reklam Bildirilerinde Kullanılan Yabancı Sözcükler.”, CÜ Sosyal Bilimler

Dergisi, Mayıs 2003, C.: 26, No.: 1, s. 125-134.

6 Agâh Sırrı Levend, Dil Üstüne, TDK yayınları, Ankara, s. 3.

7 Feyza Hepçilingirler, Dedim:”Ah!”, Remzi Kitabevi, İstanbul 2003, s.16.

8 Oktay Sinanoğlu, Bir Nev-York Rüyası Bye Bye Türkçe, Otopsi Yayınevi: İstanbul 2003, s. 175.

Kategori » Seçkiler » Makale »

AŞKIN ŞAİRİ: NEDÎM...

Wed, 12 May 2010 14:10:01 +0200

Divan şiirinin Fuzûlî ve Bâkî ile birlikte zirvedeki üç isminden biri…

Aşkın şairi: Nedîm…

(Dil ve Edebiyat dergisinin 17. sayısında kısaltılarak yayımlanan makalenin tam metnidir.)

Onun şiirlerinde sanki her şey kendiliğinden olmuş izlenimi verir. Nedîmâne denilen yeni bir tarz geliştirmiştir. Bu tarzın esasını; söyleyiş mükemmelliği, yerlilik arzusu ve Nedîm’e özgü eda oluşturur. Özellikle “Nedîmâne” şiirlerinde Türkçenin nabız atışlarını duyar, Lale Devri’nin zevk ve yaşama üslubunun nahif çizgilerini buluruz.

Prof. Dr. Muhsin Macit

Nedîm (1681-1730), Osmanlı şairleri arasında devriyle birlikte anılan, hatta özdeşleşen müstesna şairlerdendir. Lale Devri’nde Nedîm’le aynı muhitte yaşayan ve devrin havasını onunla birlikte teneffüs eden pek çok şair yetişmesine rağmen devrinin ruhunu onun kadar eserine yansıtan olmamıştır. Onun için Türk şiirinde Lale Devri ve Nedîm isimleri genellikle birlikte hatırlanır. Her ikisi de tumturaklı, her türlü kaygıdan uzak, gösterişli ve görkemli olmakla birlikte hazin bir sonla noktalanan yaşama biçimini temsil eder. Bu tabloda, Damat İbrahim Paşa ve Sadabad, ikincil figürler olarak resmi tamamlar. Dolayısıyla Lale Devri’nde gerçekleştirilen yenileşme, zihniyet değişimi ve modernleşme çabaları aynanın sırlı yüzü gibi hep gölgede kalır.

Yahya Kemal’in “Bir Sâki” ve “Mükerrer Gazel” şiirlerindeki teklifi ve Ahmet Refik’in ısrarıyla bir döneme adını veren Lale, yönetimde Damat İbrahim Paşa’nın, şiirde Nedîm’in, nakışta Levnî’nin, musikide Itrî’nin istiaresi, sanatta mükemmelliğin simgesidir. Çünkü Damat İbrahim Paşa’nın Osmanlı kültür ve sanat hayatında gerçekleştirdiği hamleye Nedîm şiiri, Itrî besteleri ve Levnî nakışları ile ruh vermişlerdir. Fakat Itrî ve Levnî söz konusu olduğunda sanatta mükemmelliğin simgesi olarak görülen Lale Devri, söz sırası Nedîm’e geldiğinde yerini Patrona Halil’i kahraman olarak yücelten bir algılama biçimine bırakır.

Nedîm’e dair bu imajın oluşmasında Lale Devri’ne ilişkin yorumların ideolojik bakış açılarına dayanmasının yanı sıra, Patrona Halil hakkındaki bilgilerin de popüler tarihçiliğin öncülleri doğrultusunda şekillenmiş olmasının payı vardır. Nedîm’in antolojilere giren şiirleri de bu imajı pekiştirecek niteliktedir.

Nedîm Divanı’nda önceki asırların gazellerinde görülen tasavvufi derinlik ve zihni tasarruflara dayalı ustalık merakı yoktur. Onun şiirlerinde sanki her şey kendiliğinden olmuş izlenimi verir. Özellikle “Nedîmâne” şiirlerinde Türkçenin nabız atışlarını duyar, Lale Devri’nin zevk ve yaşama üslubunun nahif çizgilerini buluruz. Bu bakımdan Nedîm, sadece tarihsel olarak değil, duyuş ve deyişiyle de diğer divan şairlerine nispetle modern Türk şiirine daha yakın durmaktadır.

Hayatı Eserleri ve Sanatı

a- Hayatı

İstanbulludur. 1681 yılında dünyaya geldiği tahmin edilmektedir. Asıl adı Ahmed’dir. Annesi Saliha Hatun, İstanbul’un fethinden itibaren devlet hizmetinde bulunan Karaçelebizadeler ailesindendir. Babası Kadı Mehmed Efendi ise Sultan İbrahim devri (1640-1648) kazaskerlerinden Merzifonlu Mustafa Muslihüddin Efendi’nin oğludur. Kazasker Muslihüddin Efendi bazı kötü alışkanlıklarından ötürü ulema ve halk tarafından sevilmediği için kendisine çirkin lakaplar takılmış, Mülakkap Mustafa Efendi diye tanınmıştır. Dedesine takılan lakaplardan ötürü Osmanzade Tâib gibi bazı şairler Nedîm’den mülakkabzâde diye bahsetmişlerdir.

Ahmed Nedîm iyi bir eğitim görmüş, döneminin klasik ilimlerini, Arapça ve Farsçayı bu dillerde şiir yazacak kadar öğrenmiştir. Tahsilini tamamladıktan sonra Şeyhülislam Ebezâde Abdullah Efendi’nin de bulunduğu bir jüri tarafından yapılan sınavda başarılı olarak hariç medresesi müderrisliğini elde etmiştir. Söz konusu edilen sınavın tam tarihi bilinmemekle beraber, Ebezâde Abdullah Efendi’nin görevde bulunduğu 1707-1713 tarihleri arasında gerçekleştiği kesindir. Bu tarihler, aynı zamanda Sultan III. Ahmed döneminin (1703-1730) başlarına rastlamaktadır. Bu sırada Ali Paşa, III. Ahmed’in on birinci sadrazamı olarak göreve getirilmiştir. (1713) Nedîm ise 1114/1702-1703 yılına tekabül eden tarih manzumesini dikkate alırsak artık çıraklık safhasını aşmış bir şairdir.

Ali Paşa’nın Varadin’de şehit düşmesinden sonra yerine Halil Paşa getirilir. Bu sırada İbrahim Paşa’nın yıldızı parlamaktadır. İbrahim Paşa, 1716 yılında mirahurluğa, ardından rikab-ı hümayun kaimmakamlığına atanır. Bu ikinci atamayla ilgili olarak Nedîm, bir tarih manzumesi yazar. İbrahim Paşa, Ali Paşa’nın şehit edilmesinden sonra geride kalan nikâhlısı Fatma Sultan’la evlenerek padişaha damat olur. 1718 tarihinde de sadrazamlık makamına getirilir. Bu tarih, daha sonra Lale Devri (1718-1730) olarak adlandırılan dönemin başlangıcıdır. Artık, Damat İbrahim Paşa’nın hemen her faaliyeti Nedîm’in dikkatini çeker. Şair, kıta ve kasideleriyle her fırsatta hamisine bağlılığını ifade eder. İbrahim Paşa’yı takdir eden, öven sadece Nedîm değildir. Fakat Nedîm, bu şairlerin içinde en başarılı olanıdır. Bir yandan İbrahim Paşa’nın faaliyetlerini şiirleriyle överken diğer yandan da Lale Devri’nde teşekkül ettirilen tercüme heyetlerinde görev olarak hâmisinin her hamlesine destek verir.(İpşirli 1987:33-42).Meslek hayatında da çabuk ilerler. Hariç Medresesi müderrisliğinden Mahmud Paşa Mahkemesi naipliğine getirilir. Daha sonra 1726’da Molla Kırımî Medresesi’nde, 1728’de Nişancı Paşa-yı Atik Medresesi’nde görev yapan Nedîm, 1729’da Sahn Medreseleri müderrisliğine yükselir (Râmiz 1994:276). Sekban Ali Paşa Medresesinde müderris iken Patrona Halil İsyanı patlak verir (1730).

İsyan sırasında Nedîm’in akıbetinin ne olduğu konusunda değişik iddialar ileri sürülmüştür. Kaynaklarda şairin, söz konusu isyanı takip eden günlerde illet-i vehimeden veya içkiye düşkünlüğü nedeniyle titreme hastalığından öldüğüne dair bilgiler kayıtlıdır.(Ali Canip 1925: 173-184). Güvenilir biyografi müelliflerinden Süleyman Sâdeddin, Nedîm’in ihtilal esnasında korkudan evinin damına çıktığını ve oradan düşerek öldüğünü söylemektedir.(2002: v. 421a). Bu acı akıbet, şairin belki de son bir kurtuluş ümidiyle evinin damına çıktığını veya linç edilerek öldürülen dedesi Mülakkab Mustafa Efendi’nin yaşadığı tecrübenin tekrar edilmesine imkân vermemek için ölümü tercih ettiğini akla getirmektedir. Ancak kesin olan bir şey vardır; o da şairin ihtilal sırasında öldüğüdür. Ali Canip Yöntem’in giriş kısmını, İsmail E. Erünsal’ın tam metnini yayımladığı “Nedîm’in muhallefâtı”na dair belge 15 Rebiülahir 1143/28 Ekim 1730 tarihinde düzenlendiğine göre bu tarihten önce ölmüştür (Yöntem 1948: 109-121; Erünsal 2009: 255-274). Şairin kabri Üsküdar Karacaahmet Mezarlığı’nın Miskinler kısmındadır.

Mezar kitabesinde ölümüne düşürülmüş şu tarih beyti yazılıdır:

Revâ ola düşerse fevtine işbu du’â târih

Nedîm ola nedim-i şâh-ı ceyş-i enbiyâ yâ Rab

[1143]

b- Eserleri

1- Nedîm Divanı. Nedîm’e asıl şöhretini kazandıran eseri divanıdır. Şairin hayattayken divan tertip edip etmediği bilinmemektedir. Bakü Elyazmalar arşivi No.11627’de kayıtlı bulunan Nedîm Divanı nüshasının müellif hattı olduğuna dair iddialar da gerçeği yansıtmamaktadır.(Hoca 1960:143-148).Nedîm Divanı’nın bilinen en eski tarihli nüshası, 1149 yılında istinsah edildiği tahmin edilen ve Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi Y.13 numarada kayıtlıdır.

Nedîm Divanı’nın yurtiçi ve yurtdışındaki kütüphanelerde kırk beş kadar yazma nüshası vardır. Bu nüshalardan dördü 1166-1168 yılları arasında Hızırağazâde Mehmed Emin adlı bir hattat tarafından istinsah edilmiştir. Nedîm Divanı yazmaları arasında Ankara Millî Kütüphane A.3220’de kayıtlı nüsha ile Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine 1000’de kayıtlı nüsha dikkat çekici özellikler taşımaktadır. Şöyle ki Milli Kütüphanedeki nüshanın müstensihi, Nedîm Divanı’nı neşreden şair Halil Nihad (Boztepe), müzehhibi ise Süheyl Ünver’dir. Topkapı nüshası ise yazma ve matbu nüshalarda bulunmayan bazı şiirleri ihtiva etmektedir.

Nedîm Divânı, üç kez eski harflerle basılmıştır. Div’an-ı Nedîm, Bulak Matbaası, (tarihsiz), 107+59; Divân-ı Nedîm, İstanbul 1291, 140: Nedîm Divanı, haz. Halil Nihad, İstanbul 1338-1340,374. İlk iki baskı oldukça eksik ve yanlışlıklarla doludur. Halil Nihad, Nedîm Divanı’nı hazırlarken matbu iki nüshanın yanı sıra eserin yirmi yedi yazma nüshasını kullanmıştır. Bu baskının “Lügatçe” kısmında Nedîm-i Kadîm Divançesi de yer almaktadır.(331-356). Halil Nihad’ın hazırladığı bu eser, uzun süre Nedîm’in şiirlerine ilgi duyanların ihtiyaçlarını karşılamıştır. Sonra Abdülbaki Gölpınarlı özel kütüphanesinde bulunan ve daha sonra Mevlânâ Müzesi’ne bağışladığı bir nüsha ile Halil Nihad neşrini kullanarak Nedîm Divanı’nı yeni harflerle yayımlamıştır.(İstanbul 1951, XL+470 s.) İkinci baskıda Süleymaniye Kütüphanesi Hâlet Efendi No. 763’te kayıtlı mecmuadaki farklı beyitleri de ilave etmiştir (İstanbul 1972, XXXIX+432 s.). Son olarak Muhsin Macit, eserin bilinen bütün yazma nüshalarını değerlendirmek suretiyle Nedîm Divanı’nın tenkitli metnini doktora tezi olarak hazırlamış (1994),Akçağ Yayınevi bu metnin popüler neşrini yapmıştır (1997).

Nedîm Divânı kullanılan nazım şekilleri bakımından klasik divan tertibine uymaktadır. Nedîm Divanı’nın bilinen bütün nüshaları değerlendirilerek hazırlanan son baskıda; 44 kaside, 88 kıta, 3 mesnevi, 1 terkib-i bend, 1 terci’-i bend, 2 mütekerrir müseddes, 1 tardiyye, 5 tahmis, 1 muhammes, 33 murabba, 2 koşma, 166 gazel, 2 müstezâd, 11 rübai ve 23 müfred ve matla’ vardır. Ayrıca Nedîm Divanı’nda 5 Arapça, 39 Farsça şiir yer almaktadır.

2- Sahâifü’l-ahbâr. Lale Devri’nde (1718-1730) teşekkül ettirilen tercüme heyetlerinde görev alan Nedîm, Müneccimbaşı Ahmed Aşıkî (ö.1702)’nin Câmiü’d-düvel adlı Arapça eserini Türkçe’ye çevirerek Sahâifü’l-ahbâr adını vermiştir. Nedîm’in on yılda tamamlayarak (1720-1730) İbrahim Paşa’ya sunduğu bu çeviri, 1285 yılında İstanbul’da basılmıştır.

3- Aynî Tarihi. Bedreddin Mahmud bin Ahmed (ö.1451) tarafından yazılan Ikdu’l-cümân fi tarihi ehli’z-zamân adlı İslam tarihi, Nedîm’in de içinde bulunduğu tercüme heyetince çevrilmiştir. Fakat mütercimler arasında yer aldığı bilindiği hâlde hangi bölüm veya kısımları tercüme ettiği henüz bilinmemektedir. Nedîm’in devlet ve siyasete dair görüşlerinin biçimlenmesinde, bilhassa Moğol tarihinden kimi isimlere telmih ve teşbihlerde bulunmasında bu çevirilerinin etkisi olmuştur.

Nedîm’in bunlardan başka, Şehid Ali Paşa’ya mülemma tarzında bir dilekçesi (Kürkçüoğlu 1953: 317-324), İzzet Ali Paşa’nın şaka yollu mektubuna mensûr cevabı (Halil Nihad 1338-1340: 223-227), Safâyî Tezkiresi’ne Takrîz’i (Halil Nihad 1338-1340: 253) ve Münşeât-ı Aziziye’de yer alan ve kime yazıldığı belli olmayan bir mektubu vardır.

c-Sanatı

XVIII. yüzyılın başında gazelde hikemî tarzın büyük temsilcisi Nâbî’nin, kasidede Nef’î’nin etkisinin revaçta olduğu şiir ortamına ilk adımını atan Nedîm, çok geçmeden Nedîmâne denilen yeni bir tarz geliştirmiştir. Bu tarzın esasını; söyleyiş mükemmelliği, yerlilik arzusu ve Nedîm’e özgü eda oluşturur. Kendisi de bir gazelinde; Ma’lûmdur benim sühanım mahlas istemez/ Fark eyler onu şehrimizin nükte-dânları diyerek üslup sahibi bir şair olduğunu ifade etmiştir.(Macit 1997:355).

Nedîm, şiir lügati zengin olmayan şairlerdendir. Bulduğu bir imajı veya hoşuna giden benzetme unsurlarını tekrar tekrar kullanır. Onun asıl kudreti dili kullanmadaki ustalığında saklıdır. Konuşma dilinden gelen söyleyişleri kullanmadaki dehası ve ahengi sağlamadaki titiz işçiliği onu çağdaşlarından ayırır. Kafiye, redif ve vezin kullanımındaki başarısı, şiirlerinde ritmik akışkanlığın sağlanmasında etkili olmuştur. Redif ve kafiye kullanımında geleneğe bağlı olan şairin ara sıra Türkçe kelime ve eklerle yaptığı kafiyelerdeki doğallık, daha önceki şairlerde az rastlanan bir özelliktir. Nedîm arûzun musikisini yakalayan ve şiirinde âdeta bir ahenk unsuru olarak kullanan divan şairlerinden biridir. Şiirlerinin bestelenmeye elverişli bir yapısı vardır. Onun için şairin yaşadığı dönemden başlayarak musammatları ve gazelleri bestelenmiştir.(Yenigün 1960:49-50).

Nedîmâne denilen tarzın önemli özelliklerinden bir diğeri, yerlilik merakıdır. Nedîm, divan şiirinde Necâtî’yle belirginleşen, Bâkî ve Şeyhülislam Yahyâ gibi şairlerin eserlerinde mükemmelleşen mahallileşme deneyiminin, XVIII. yüzyıldaki en büyük temsilcisidir. Onun şiirlerinde halk edebiyatına yakınlaşması, İstanbul hayatından sahneler sunması, gerçek hayattan alınan unsurları kullanması, günlük dilden gelen konuşma kalıplarına ve deyimlere yer vermesi, yerlilik arzusunu gösteren unsurlar olarak görülmektedir.

Bilindiği gibi XVIII. yüzyılda halk ve divan şiiri arasında nispi bir yakınlık söz konusudur. Divanlarda heceyle yazılmış şiirler yer aldığı gibi, halk şairlerinin de divan şiirinin estetik ve hayal dünyasına yakın şiirler söyledikleri bilinmektedir. Nedîm Divân’ında hece vezniyle yazılmış iki koşma mevcuttur.(Macit 1997:269-70). Bu koşmalardan ilk tespit edileni ve “Nedîm’in türküsü” diye meşhur olanı;

Sevdiğim cemâlin çünkim göremem

Çıkmasın hayâlin dil-i şeydâdan

Hâk-i pâye çünki yüzler süremem

Alayım peyâmım bâd-ı sabâdan

Dörtlüğüyle başlar. Nedîm’in bu koşması, ondan önce de başka şairlerin hece ölçüsüyle şiirler yazdıkları bilinmediğinden gereğinden fazla abartılmış, şairin yenilikçi kimliğini vurgulamak için bir gerekçe oluşturmuştur. Aslında bu, sadece XVIII. yüzyıla özgü bir durum değildir. Fakat Nedîm’den önce divan şairlerinin hece ölçüsüyle şiir yazdıkları bilinmediğinden “Nedîm’in türküsü” diye meşhur olan koşma, şairin yenilikçi kimliğini vurgulamak için gereğinden fazla abartılmıştır. Artık, bugün hece ölçüsüyle şiir söyleyen ilk divan şairinin Nedîm olmadığı, ondan önce ve sonra değişik arayışlar içerisinde olan pek çok şairin benzer tecrübelere giriştiği bilindiğinden Nedîm’in koşmaları da istisna olmaktan çıkmıştır.(İsen 1997:385-421).

Nedîm’in yerlilik merakının en dikkate değer tarafı ise şiirlerinde İstanbul hayatından sahneler sunmuş olmasıdır. XVIII. yüzyılın başında özellikle İbrahim Paşa’nın gayretleriyle oluşturulan barış ve istikrar döneminde imar faaliyetleriyle birlikte eğlence hayatıyla ilgili mekânların ve mesirelerin de yeniden düzenlendiği bilinmektedir. Düzenlenen helva gecelerine, Sadabad eğlencelerine devlet ricalinin yanı sıra şairlerin de katıldığı eserlerinden anlaşılmaktadır.(Köprülüzade Mehmed Fuad 1918: 146). İstanbul’un eğlence ve mesirelerinin şiirlere konu olması XVIII. yüzyılda başlamaz. Fakat, Nedîm devraldığı bir geleneği daha canlı, değişik sahneler ve tipleri öne çıkararak devam ettirir.(Kortantamer 1993¨334-390). Ayrıca Nedîm, devrin diğer şairleri gibi İbrahim Paşa’nın İstanbul ve Nevşehir’de yaptırdığı çeşme ve sebillere, han ve kervansaraylara, hamamlara, köşklere manzum tarihler düşürmüştür. (Aktuğ 1992; Kut 1993:393-422).

Nedîm, Osmanlı şairleri arasında devriyle birlikte anılan, hatta özdeşleşen müstesna şairlerdendir. Lale Devri’nde Nedîm’le aynı muhitte yaşayan ve devrin havasını onunla birlikte teneffüs eden pek çok şair olmasına rağmen, devrinin ruhunu onun kadar eserine yansıtan olmamıştır. Damat İbrahim Paşa’nın Osmanlı kültür ve sanat hayatında gerçekleştirmeye çalıştığı hamleye Nedîm şiirleriyle, Itrî besteleriyle, Levnî mücessem nakışlarıyla katkıda bulunmuştur (İrepoğlu 1999: 235-243; a.y.2003).

Nedîm, her yönüyle devrinin adamıdır. Ne yazık ki Patrona İsyanı ile sadece Lale Devri değil, Nedîm’in hayatı da trajik bir biçimde son bulmuştur. Şairin mütebessim çehresini bu trajik olayın ruhumuza gerdiği sisli perdenin arkasından, ama sadece şiirlerine yansıdığı kadarıyla görürüz. Onun şiirlerinde Türkçenin nabız atışlarını duyar, Osmanlı zevk ve yaşama üslubunun nahif çizgilerini buluruz. Nedîm şiirlerinde önceki asırların şairlerinde görülen tasavvufî derinlik ve zihnî tasarruflara dayalı ustalık merakı yoktur. Sanki her şey kendiliğinden olmuş izlenimi verir. Bu durum, onun nazirelerinde, tahmis ve taştirlerinde daha açık biçimde görülür.

Nedîm, başta Fuzûlî olmak üzere pek çok usta şaire nazire söylemiştir. Nevâyî’nin bir gazelini tanzir etmiş ve ayrıca Çağatayca üç beyitli bir manzume söylemiştir. Râzî, Neşâtî Dede ve Tıfli’nin gazellerine tahmis; Nedîm-i Kadîm ile İzzet Ali Paşa’nın şiirlerine taştîr yazmış; Enverî, İbrahim Paşa ve Sultan Ahmed’in mısra ve beyitlerini tanzim etmiştir. Ayrıca, “gibi” redifli kasidesinde İran şairlerine âdeta meydan okuyan Nedîm, Türk şairlerinde kasidede Nef’î’yi; gazelde Bâkî ve Yahyâ’yı; mesnevî tarzında Atayî’yi ve rübaide ise Hâletî’yi beğendiğini söylemiştir.(Macit 1997:2). Özellikle ilk kasidelerinde Nef’i etkisine sonuna kadar açık olan Nedîm, gazelde de kendisini Bâkî’nin mirasçısı sayar. Döneminin şairlerinden Ârif Efendi, İzzet Ali Paşa ve Râzî gibi şairlere birer beytinde yer verir. Devrin diğer şairleri ile birlikte Nedîm de Nâmî mahlasıyla şiirler söyleyen Safevi elçisi Murtazakulu Han’a nazireler söyler (Horata 2003: 253-259). Divan edebiyatı geleneği içerisinde belirginleşen bütün arayışlar, tecrübeler ve hatta kimi zaman tali bir duyarlık olarak kalıp genelleşmeyen denemeler, Nedîm’in dikkatini çeker. O, bütün bu tecrübelere ve divan şiirinin kaynaklarına kayıtsız kalmaz. Onun divan şiirine getirdiği yenilik, asırlarca süren dağınık tecrübelerin zaferidir (Tanpınar 1982: 83; Mazıoğlu 1957).

Nedîm, yaşadığı dönemden itibaren etrafında takipçiler toplayabilen, etkisi birkaç nesle intikal eden müstesna ustalardandır. Bunda divan şiirini yerli bir havaya sokmasının etkisi vardır. O, tekke-tasavvuf muhitleri gibi nispeten kapalı bir yapı içinde eserini vererek özellikle sözlü gelenekte etkisini sürdüren Nesîmî, Yûnûs ve Niyâzî-i Mısrî gibi kabul görmüş şairler istisna edilirse, soluğu her dem taze şairlerin başında gelir. Sadece yaşadığı zaman itibarıyla değil eseriyle de bize diğer divan şairlerinden daha yakındır.

Nedîm’in yeni sesi, edası daha hayattayken devrinin şair ve tezkirecileri tarafından fark edilmiştir. Eserini 1134/1722’de tamamlayan Sâlim’in, Nedîm’i “tâze-zebân” sıfatıyla nitelendirmesi dikkate değer bir husustur.(1315: 664-665). Safâyi’den başlayarak Nedîm’in biyografisini veren bütün kaynaklar onun önde gelen şairlerden biri olduğunu vurgular. (Safâyî, v.191). Râşid ve Âsım gibi XVIII. yüzyılın iki vakanüvis-şairi Nedîm’i takdir etmekle kalmayıp şiirlerini tanzir etmişlerdir. XVIII. yüzyıl şairlerinden Kâmî, Neylî, Âsım, Âtıf, Râşid, İzzet Ali Paşa, Seyyid Vehbi, Sâmî, Kelîm ve Pertev gibi şahsiyetlerin de Nedîm’e nazireleri vardır. Hatta eserini farklı bir mecrada veren, tasavvuf iklimine şiirinin kapılarını sonuna kadar açan Şeyh Gâlip bile Nedîm’in şiirlerini tanzir etmiştir (Yöntem 1948: 109-121).

Edebiyatımızın yüzünü Batı’ya çevirmesiyle birlikte tevarüs ettiği geleneği sürdüren şairlerden, modern şiir tarzını oluşturmaya çalışanlara kadar geniş bir yelpazede Nedîm’in etkisi devam etmiştir. XIX. yüzyılın ilk yarısında Nedîm’in en büyük takipçisi Enderunlu Vâsıf’tır. Tanzimat dönemi şairlerini de etkileyen Leskofçalı Gâlip, Nedîm’in etkisinde kalan bir başka şairdir. Tanzimat edebiyatının önde gelen simalarından Namık Kemâl, Nedîm’i Türk dilinin en büyük şairi sayar (Yetiş 1989: 19, 269, 276).
Edebiyat-ı Cedîde şairlerinin benimsedikleri dil anlayışı, Nedîm’in söyleyişine dikkat etmelerine engeldir. Bununla birlikte “Âveng-i Tesâvir”de eski şairlerin daha çok mizaçlarıyla ilgili özelliklerini vurgulayan Tevfik Fikret, Nedîm’in mizacını, tavrını, döneminin içindeki yerini ayrıntıya inen çizgilerle tespit eder.(1984: 406).

Geçen asrın başında Nedîm, âdeta yeniden keşfedilir. Birinci cihan harbinin özellikle aydınlar arasında yarattığı ruhsal çöküntü, bir bakıma Nedîm’in şiirleriyle telafi edilmeye çalışılır. Böyle bir ortamda Şair Nedîm mecmuası yayın dünyasına girer ( Altun 2000: 49-52). İlk sayısının çıktığı 16 Ocak 1919’dan 29 Mayıs 1919 tarihine kadar 18 sayı yayımlanan bu haftalık edebî dergide Nedîm’le ilgili yazılar, İstanbul üzerine denemeler, şairin meşhur şiirlerine nazireler yayınlanır. Şiirleri tahmis edilir. Millî Mecmua, “Nedîm” nüshasını yayımlar. Yahya Kemal ve Mehmet Halit’in, Dergâh’ta Nedîm’e dair yazıları çıkar. Bu dergilerdeki yazıların ve şiirlerin büyük çoğunluğunda Nedîm; çapkın, biraz pervasız, neşeli ve yaşama hazzıyla dolu bir şair olarak tanıtılır. Böyle bir ortamda Yahya Kemâl’in “eski şiirin rüzgârıyla” söylediği şiirlerindeki tarzı, nesirleri ve sohbetlerinde ortaya koyduğu görüşleri, Lale Devri ve Nedîm’in şiirlerine yazdığı nazirelerle edebiyat dünyasına adım atan Halil Nihat (Macit 2002: 36,37), Nedîm Divanı’nı neşreder (1338-1340). Bu çabası takdirle karşılanır ve özellikle Ahmed Haşim, Akşam’da yayımlanan “Nedîm Divanı’nın Yeni Tab’ı” başlıklı yazısıyla edebiyat ortamında oluşan popüler Nedîm imajını öteleyerek şairin gerçek kimliğine dair tespitlerde bulunur (Enginün 1991: 155). Modern Türk şiirinin başında duran iki ustanın; Ahmet Haşim ve Yahya Kemâl’in yaklaşım biçimleri Nedîm’in şair kimliğinin dönemin havası içinde boğulmasını erteler.

Cumhuriyet döneminde Nedîm’in sanatı kadar hayatı da dikkati çeker. Hayatı, Halit Fahri Ozansoy’un Nedîm, Faik Ali Ozansoy’un da Nedîm ve Lale Devri oyunlarına konu olur. Şair Nedîm mecmuasının “müdîr-i edebîsi” olan Halit Fahri, “Bugünkü Sadabad” şiirinde, Lale Devri adlı şarkılı tarihî operetinde Nedîm’in şiirlerine yer verir ve oyun sahnelenirken bu güfteler Suphi Ezgi tarafından bestelenir. Dolayısıyla Yahya Kemâl ve Haşim’in vurguladığı şair kimliği göz ardı edilerek Nedîm, büyük ölçüde “kurmaca” bir yaşama biçiminin temsilcisi sıfatıyla sanat ve edebiyat dünyasında tanınır. Yahya Kemâl’in Lale Devri ve İstanbul üzerine yazdığı şiirlerinde benimsediği söyleyiş tarzı ve sohbetlerinde ortaya koyduğu görüşlerden etkilenen Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Nedîm’e dair makalesi tekrar dikkatlerin şairin hayatından çok eserine yönelmesinde etkili olur (Tanpınar 1977: 169- 173).

Her ne kadar Nedîm, modern Türk şairlerince şiirlerinden yapılan alıntılar, göndermeler ve çağrışımlarla en çok hatırlanan divan şairlerinden biri olsa da bu algılama biçimi onun şiiriyle tam olarak örtüşmez. Bu algılama biçiminde Nedîm, Lale Devrinin müstesna şairidir. İstanbullu ve hatta Beşiktaşlı oluşu, bir elinde gül bir elinde câm olmak üzere dünyadan kâm almak için Sadabad seyrine çıkışı, güzellerle senli-benli konuşması ve hayatın bin bir güzelliğini tatmasına rağmen bu dünyanın ona da kalmayışı söz konusu edilir. Bu durum öyle çok vurgulanır ki Lale Devri ve Nedîm hakkında kitabi bilgiye sahip olmayan edebiyat ortamının kıyısındaki hevesliler ve öğrenciler, Nedîm’i “damdan dama atlarken düşüp ölen şair” olarak tanır. Eski kaynakların şairin ölüm biçimine ilişkin verdiği bilgilerin yanlış yorumlanması ve popüler tarihçiliğin de katkısıyla yaygınlaşan bu algılama biçimi, Evliya Çelebi’nin Erzurum bahsinde naklettiği “damdan dama atlarken donup düşen kedi” rivayeti ile yer değiştirerek alaycı tebessümlere dönüşür. Lale Devri ve Nedîm’e dair oluşan bu imaj, sanat ve edebiyat çevrelerince de paylaşılır.

Cahit Sıtkı Tarancı bir ilkbahar akşamı koltuğunda Nedîm Divanı olduğu hâlde Sadabad’dan geçerken onca görkem ve gösterişten geriye hiçbir şeyin kalmadığını “Nedîm’e Dair” başlıklı şiirinde anlatır:

Mevsimin tâm Lale zamanı,
Geçtim bir akşam Sadâbâd’dan,
Koltuğumda Nedîm Divanı
Sorma ne kalmış o hayattan?
Ne def-i gam eyleyen şarap,
Ne mest-i nâz… Sâdabâd harap.

Sadabâd değil, Kâğıthâne;
Çingenenin fal baktığı yer;
Lale devri ancak efsane.

Koca Nedîm! N’oldu o günler?
Dilde lezzet bunca mısraın
Söylemiyor nerde mezarın

(1993: 169-170)

Faruk Nafiz, “Lale Devri” başlıklı şiirinde doğrudan Nedîm’i ve dönemini anmaz. İlk bakışta Lalelerin açtığı mevsimi anlatıyormuş izlenimi veren şiirinde göndermelerle Lale Devrini hatırlatır. Lalenin bir kahraman gibi ismini tarihe vermiş olması da vurgulanır:

                        Uğraştı gam gününde güneş, bahçıvan gibi,
                        Son hamlesiyle döndü gülistâna her mezar;
                        Sahrayı tuttu kahkaha şeklinde Lalezâr,
                     Vadiyi sardı meşaleler erguvan gibi.

                        Bir hüsn ü ân müsâbakasından gelir bahar,
                        Mevsimlerin başında, bir iklime şan gibi:
                        Göğsünde Laleler tutuşurken nişan gibi,
                        Her kuşta, her çiçekte bir alkış, bir iftihar…

                        Hayretteyim, seninle geçen hoş zaman
                        Vurdukça Laleler, derelerden şarâb akar;
                        Halinde gizli bir azamet, haklı bir vekar:
                        Tarihe vermiş ismini bir kahraman gibi

(1996: 76-77).

Ümit Yaşar Oğuzcan ise “Lale Devri” şiirinde, İstanbul karşısındaki duruşunu yakın bulduğu iki şairi; Nedîm ve Orhan Veli’yi hatırlatarak çağrıda bulunur ve aklı olanlara Nedîmce yaşamayı önerir.

            Ne olur İstanbul’u böyle ağlatmayın
            Biraz sevindirin şu sokakları, ya da
            Gelin benimle bir akşam, Kumkapı’da
            Balıkçı meyhanelerinde sabahlayın

            Her sabah güneşi doğarken seyredelim
            Gelin yaşayalım uykular şöyle dursun
            Yeter ki cânım efendim gönlünüz olsun
            Bugün Emirgâna, yarın Göksuya gidelim

            Kaptırın kendiniz bir çılgınlıklara
            Elbet böylesine yaşamak daha iyi
            Bir gün ölüp yem olmaktansa balıklara

            Bilene aslında her devir Lale Devri
            Aklınız varsa Nedîm gibi yaşayın
            Orhan Veli misali dinleyin şu şehri

(Oğuzcan 1997: 148)

Lale Devrinin görkemli eğlence hayatı ve bu yaşama biçimi her zaman olumlu bir yaklaşımla ele alınmaz. Ercüment Behzad Lav, Lale Devri’nin simgesel değer kazanmış mekân ve olaylarına göndermeler yaparak ördüğü uzun soluklu “Patrona” başlıklı şiirinin üçüncü bölümünde âdeta Patrona Halil ve yandaşlarının öfkesini paylaşır:

                        Dîdesi olmayan rûşen
                        Lalezârın çerâğân vakti geldiğinde
                        Çıkınca Patrona
                        Nevâsâz olmadı âşüfter hubânlar
                        Cuma namazına deyü izn alınmak kaldı mâderden
                        Sürü cübbeni damdan dama işkilli Nedîm
                        Cedvel-i sîm içre aktı kanlar
                        Verdi kellesin Damat İbrahim
                        Çerâğ-ı hâs iken Üçüncü Ahmed’e
                        Nazîri yoğ iken vezîr-i nüktedân iken
                        Meşhûr-ü cihân iken sadakatiyle
                        Bir öküz arabasında sabaha karşı
                        Çıkarıldı saray kapısından
                        Atıldı Etmeydanındaki levendlere cesedi
                        Yerle bir oldu üç günde Saadâbât

(Lav 1996: 427)

Metin Altıok da “Tarih Üzre” şiirinde kaplumbağalar üzerindeki şamdanlara göndermede bulunarak o devirden hiçbir şey kalmadığını ima eder.

            Lale devrinin yürüyen şamdanları,
                        Tersine yanıyor geçmişte şimdi;
                        Bugüne uzayan imgesel mumlarını

(1998:237)

Modern Türk şiirinin ustalarından Ali Günvar ve Sezai Karakoç ise alıntı ve göndermelerle Nedîm’i hatırlatırlar: Ali Günvar, Nedîm’in “Bir söz dedi cânan ki kerâmet var içinde” mısraını –bu mısraı ihtiva eden gazel bestelenmiştir.-alarak “Bir Nedîm Gazel Üzerine Çeşitleme” yazar (1987: 17). Sezai Karakoç da “İstanbul’un Hazan Gazeli” şiirinde de bazı söz ve söz gruplarıyla Nedîm’in, bir bendi aşağıda iktibas edilen meşhûr “Sadâbâd” şarkısına göndermelerde bulunur:

                        İzn alup Cuma namazına deyü mâderden
                        Bir gün uğrayalım çarh-ı sitem-perverden
                        Dolaşup İskele’ye doğru nihan yollardan
                        Gidelim serv-i revânım yürü Sad-âbâde

(Macit 1997:264).

Sezai Karakoç, sözünü ettiğimiz şiirinde kültür değişmeleri sonucunda ortaya çıkan zıtlıkları tarihî platformda ve edebî eserin imkânları dâhilinde sezdirir. Şiirin başlığı “Gazel”, fakat bilimsel açıdan klasik örneklerden farklılık arz etmektedir. Zaten klasik anlamda bir gazel değildir bu şiir:

                        Ne yapacaksın plaj yerlerini
                        Gidelim Kâğıthane’ye Sâdabat harebelerine

Şâd etmek için Nedîm’in ruhunu
Ağzımızı dayayalım kurumuş çeşmelerine

“Sinemaya gidiyorum” de annene
Cuma namazına gidelim onun yerine

Bakalım hayranlıkla Süleymaniye’ye
Sultanahmed kubbe ve minarelerine

                        Sahaflarda kitapların sonbaharında
                        Erelim geçmiş baharların menekşelerine

                        İstanbul’un kaybolan geçmiş tarihini tabiatını
                        Son kez tadalım başlamadan ahret seferine

Dünyadan daha dünya ahretten ahiret
Bir kent ki benzer divan şairi kasidelerine

(Karakoç 2000: 618)

Karakoç’un bu şiirinde sözü edilen plaj yerleri ile Kâğıthane ve Sadabad gibi mekânlar iki ayrı kültür dairesinin sembolleridir. Nedîm’in şarkısında sözü edilen eğlence ve mesireleri Karakoç’un şiirine birer kültürel kalıntı olarak girer. Karakoç, İslami duyarlılıkla hâlden geçmişe bakar. Nedîm ise “an”ı bütün hazlarıyla yaşar. Nedîm, muhatabına “izn alup cuma namazına deyü mâderden” derken, Karakoç “sinemaya gidiyorum de annene” demektedir. Bu iki tavır da dönemlerinin toplumsal ölçütlerine uygundur. Aynı zamanda söz konusu edilen cuma namazı/sinema tercihleri kültür değişmeleri sonucunda ortaya çıkan ikilemi de açıklayıcı niteliktedir.

Şiirde İstanbul’un kültür varlıkları, “hazan gazeli” söz grubunun uzak anlamlarıyla ifade edilmektedir. İstanbul biraz da Osmanlı’dır. Bu bakımdan Karakoç’un, bir kültür merkezi olan İstanbul’u yeniden başkent olarak görme arzusu ve düzyazılarında öne çıkan bu yöndeki teklifleri önemlidir. Şair, İstanbul’u divan şiirlerinin kasidelerine benzetmektedir. Görüldüğü gibi Karakoç’un bakış açısını belirleyen, uygarlık anlayışıdır. İslam uygarlığının, tarihsel oluşumlara istikamet veren ruhu ve yaşama üslubumuzu şekillendiren heyecanı Karakoç’un “diriliş” tezinin de özünü oluşturur.

Yukarıda bir kısmına işaret ettiğimiz alıntı ve doğrudan göndermelerin yanı sıra Nedîm’in şiirlerinde konuşma üslubunun sıcaklığını hissettiren söyleyiş kalıpları modern Türk şairlerince kullanılarak dolaylı ilintiler kurulur. Bu tarz göndermelerin en güzeli herhâlde Melih Cevdet Anday’ın “Olsun da gör” başlıklı şiiridir:

            O gün gelsin neşemiz tazelensin de gör
                        Dünyayı hele sen bir barış olsun da gör
                        Seyreyle gülü bülbülü
                        Çifter çifter aylar gökyüzünde
                        Her gece ayın on dördü
                        …….
                        O gün gelsin neşemiz tazelensin de gör
                        Dünyayı hele sen bir barış olsun da gör
                        Seyreyle deli ozanı
                        Baştan başa sevda, baştan başa tutku
                        Dili baldan tatlı
                                                           (Anday 1993: 124-25)

Bu şiirin çıkış noktasını oluşturan “olsun da gör” ibaresi Nedîm’in aşağıda iki bendini alıntıladığımız şarkısından devşirilmiştir:

                        Iyd gelsin bâ’is-i şevk-i cedîd olsun da gör
                        Seyr-i Sad-âbadi sen bir kere ıyd olsun da gör
                        Gûşe gûşe mihrler mehler bedîd olsun da gör
                        Seyr-i Sad-âbâdi sen bir kere ıyd olsun da gör

                        …….
                        Tıfl-ı nâzım cümle gördüm deyü aldatma beni
                        Görmedin bir hoşça sen dahi ol dil-cû gülşeni
                        Serv-i nâzım gel Nedîm-i zâr gezdirsin seni
                        Seyr-i Sad-âbâdi sen bir kere ıyd olsun da gör

(Macit 1997: 243-244)

Modern Türk şairlerinden kimileri de herhangi bir yoruma girişmeden Nedîm’in İstanbulluluğuna işaret ederler. Nâzım Hikmet “Kavak” başlıklı şiirinde (1976:72) şairin İstanbullu oluşunu, Talât Halman ise daha da özelleştirerek “Nedîm-i şeydâ”nın Üsküdarlılığını dile getirir (1998: 139). Attilâ İlhan da babası Bedri İlhan’a ithaf ettiği “tarz-ı kadîm” şiirinde “Beşiktaş’a daha yakın hânesi yerle yeksân oldu Nedîm’in” diyerek eskiden bugüne bir şey kalmadığını ima etmektedir (1991:91).

Modern Türk şiirinde Yahya Kemâl’den sonra şiirini merkeze alarak Nedîm’i gündeme getiren şair hiç şüphesiz Attilâ İlhan’dır. Divan şiirinde murabba, daha yaygın adıyla söyleyelim, şarkı biçimini en başarılı biçimde kullanan şairin Nedîm olduğu malumdur. Attilâ İlhan, biçim bakımından da şarkıyı çağrıştıran “müjgân’a aşk şarkıları” başlıklı şiirinde Nedîm ile Nâzım’ı buluşturur:

                        O akşam da lambamızı söndürmüştük nedîm ile
                        nedîm’den bile kıskandığım sevdiğim ile
                        son şarkılar dağılmıştı mevsim ile
                        yalnız çamlıca’da bir ud yankılanırdı

…….

                        Gördüm sessizce buluştuğunu nâzım’la nedîm’in
                        lacivert ıssızlığında yıldızlı bir servinin
                        birinin elinde varidât’ı simavnalı bedreddin’in
                        birinin ağzında gül elinde mey kâsesi vardı

(1991: 85)

Attilâ İlhan, Tutuklunun Günlüğü adlı kitabındaki “ferahfeza” başlıklı şiirinde de aynı tarzın beşli (muhammes) dizelerde örülmüş şekli denenerek musiki atmosferinde “Lale Devri ve Nedîm” hatırlatılmaktadır.

            Kadehler parıldardı zengin tambûrla kanûndan
                        Laleler düşerdi körfeze şâir nedîm’in ruhundan
                        ölüme doldursa da yalnızlığı çınlamalarla zaman
                        son gülümseme bir ömrün özeti olduğundan
                        sen de birgün elbet ferâhfezâ’yı seveceksin
                                                                       (1987: 81)

Ayrılık Sevdaya Dahil’de “kim arar kim sorar” başlıklı şiirin son dizeleri “tarz-ı kadim”deki sözde durum tespitinden çok, bir hayıflanmayı ifade etmektedir:

            Elyazması divanlarda muhammes’ler murabba’lar
            gün bu gün saat bu saat
            nasıl her şey hiç yaşanmamışa

(dönüşmüştür

            Artık o şûh o dilbâz o şâir-i nev-edâ
            Ahmet nedîm efendi’yi
            kim arar kim sorar
                                                                       (1993: 38)

Modern Türk edebiyatında eserinden çok fantastik ögelerle süslenmiş yaşama biçimiyle hatırlanan ve eleştirilen divan şairlerinin başında Nedîm gelir. Popüler tarihçiliğin ve ideolojik bakış açısıyla geçmişi yeniden kurma çabalarının bir sonucu olarak Lale Devri ve Nedîm, genellikle bir yönüyle öne çıkarılır. Oysa ne Lale Devri siyah-beyaz fotoğraflardan ibarettir ne de Nedîm’in şiirleri. Nedîm’in eserlerinde Lale Devri’nin bütün özelliklerini bulmak mümkündür.

Bahâriye…

Tazmîn-i kelâmü’l –mülûk mülûkü’l-kelâm

Nedîm bu bahariyesinde öncelikle bahar mevsiminin kendi üzerinde yarattığı tesiri anlatır. Ardından medhiyeye geçer. Medhiyede hem padişah III. Ahmed hem de İbrahim Paşa övülür. Şair Memduhlarını doğrudan övmez. Bir sahne oluşturarak kahramanlarını birbirlerine övdürür. Ayrıca kavramları konuşturur; onlar padişahı ve vezirini överler. Dua bölümünde kendisi sahnede görülür ve perde kapanır.

Mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün

1 Gel ey fasl-ı bahârân mâye-i ârâm u hâbımsın
Enîs-i hâtırım kâm-ı dil-i pür-ıztırâbımsın

“ Ey bahar mevsimi gel. Uykumun ve dinlenmemin esasısın. Zihnimin arkadaşı, ıstırap dolu gönlümün arzususun.”

Kaside bahar mevsimine seslenişle başlamaktadır. Sözlüklerde biri Farsça diğeri Arapça olmak üzere iki tane bahâr kelimesi vardır. Mevsim anlamında kullanılanı Farsça, kokulu çiçekler anlamında kullanılanı ise Arapçadır. Dolayısıyla Nedîm’in burada hitap ettiği mevsim anlamında kullanılan bahâr kelimesinin çoğuludur. Kelimenin çoğulunu, vezin gereği yahut bahar mevsimine özlemini vurgulamak istediğinden dolayı tercih etmiş olabilir. Bahâr mevsimi tam manasıyla bir sevgili yahut hasretle beklenen bir insan gibi tasavvur edilmiştir.

2 Dehân-ı gonceyi bâz et zebân-ı sûseni ter kıl
Şikest-i tevbeye dahl edene hâzır-cevâbımsın

“Goncanın ağzını aç, susamın dilini ıslat, tövbesini bozanlara karışana hazır cevabımsın.”

Goncanın ağzını açmak, susamın dilini ıslatmak görevlerini yüklenen ilkbahârın, açıkca söylenmediği halde şarap içmeye telkin ettiği sezdirilmektedir (teşhis). Goncanın ağzı açılınca gül olur, susamın dili ıslatılınca yaprak açar. Susamın dili ifadesiyle anlatılmak istenen yaprağıdır. Beyitte sözü edilen tövbesini bozanlar; kış mevsiminde şaraba tövbe edenlerdir. Yani âşıklar, şairler hülasa rintlerdir. Onlara sataşan ancak zahit olabilir. Bu bakımdan zahide bahâr mevsiminden daha iyi bir cevap olmaz.

3 Gülistândan nümâyan ol çü ma’nâ-yı bülend ey serv
Bu mevzûn kad ile hakkâ ki beyt-i intihâbımsın

“Ey servi! Yüce, yüksek anlam gibi gülistandan görün. Doğrusu bu düzgün boyunla en güzel beytimsin.”

Bahçede selvi düzgün boyundan ötürü yüce anlama (manâ-yı bülend) sahip güzel bir beyte benzetilmektedir (teşbih). Mana kelimesinin sıfatı olarak kullanılan bülend (yüce, yüksek) selviyi, kaddin (boy) sıfatı kullanılan mevzun (vezinli, düzgün) ise beyit kelimesini nitelemek maksadıyla divan şiirlerince kullanılır. Nedîm geleneğin sunduğu bu çağrışım imkânını, kelimeleri çok iyi seçmek suretiyle beyitte kullanır (ihâm-ı tenâsüp).

            4    Açıl ey fasl-ı dey seb gülistanlardan açılsın gül
                  Terennüm eyle bülbül mıtrıbım çengim rebâbımsın
                  “Ey kış mevsimi! Gül bahçelerinden uzaklaş da gül açılsın. Bülbül terennüm eyle. Sen benim çalgıcımsın, çengim, rebabımsın.”

Beyitte şair kış mevsimine seslenerek gül bahçelerinden uzaklaşmasını, yani baharın gelmesi için zemin hazırlamasını istemektedir (teşhis). Açılmak kelimesi farklı anlamlarda kullanılarak cinas yapılmıştır. Kış açılır, uzaklaşırsa bahar gelecek ve gül açılacaktır. Bülbül de bahçede dem çekecektir. Bülbüle, sen şakımaya başla. Çünkü benim çalgıcım da çalgım da sensin diyen şair, musiki ile ilgili kavramları bülbülün şahsında bir araya getirmektedir (tenâsüp).

5 Salındın şöyle kim yıkdın beni ey ar’ar-ı âzâd
Seni gördükde sandım dil-ber-i âlî-cenâbımsın

“Ey uzun boylu ardıç! Öyle salındın ki, yıktın beni. Seni görünce âlicenap sevgilimsin sandım.”

Bahçede dağ servisi denilen dikenli ardıç vardır. Ardıç doğal olarak rüzgârın etkisiyle salınmaktadır. Ardıç, salınışıyla şaire sevgilisini hatırlatmaktadır. Hatta hatırlamaktan da öte, şair onu sevgilisi sanarak yıkılmıştır.

6 Gülüm şöyle gülüm böyle demektir yâra mu’tâdım
Seni ey gül sever cânım ki cânâna hitâbımsın

“Sevgiliye gülüm şöyle gülüm böyle demeye alışkınım. Ey gül, sevgiliye hitabım olduğun için seni cânım sever.”

Sevilen birisinin güle benzetilmesinden dolayı, samimiyeti ve sevgiyi ifade etmek için “gülüm” hitabı bugün de günlük konuşma dilinde kullanılır. Şair güle, seni severim demek yerine seni canım sever diyerek konuşma dilinin sıcaklığını hissettirir. Gülü sevmesinin sebebi ise sevgilisine gülüm diye hitap ediyor olmasıdır.(hüsn-ü talîl).

7 Müdâm ey lâle-i hâtır-güşâ dûr olma gülşenden
Seninle neş’e tahsîl eylerim câm-ı şarâbımsın

“Ey gönül açıcı lale! Sürekli gülşenden uzak olma. Seninle neşelenirim, sen benim şarap kadehimsin.”

Lale, rengi itibarıyla şaraba, biçim bakımdan kadehe benzetilir. Beyitte kast edilmeyen anlamından ötürü şarabı hatırlatan müdâm kelimesi ile biçim benzerliği açısından lale ve cam kelimeleri birbirleriyle ilgilidir (müşevveş leff ü neşr). Şarap neşe kaynağı olarak kabul edildiğinden bahçede şarap kadehine benzeyen laleyi gören şair neşelenir, gönlü açılır. Şairin laleye “gülşenden uzak olma” tembihte bulunması onu kişileştirdiğini gösterir (teşhis).

            8     Ne hâletdir sana bakdıkça ey cû ömrüm eksilmez
                   Meger zincir-bend-i pây-i ömr-i pür-şitâbımsın
                    “Ey ırmak! Bu ne hâldir ki sana baktıkça ömrüm eksilmez. Herhâlde sen çabuk giden ömrümün ayağını bağlayan zincirsin.”

Bahçedeki çiçekler ve ağaçlarla ilgili tasavvurlarından sonra sıra şairin bahçede akmakta olan suyla ilgili intibalarına gelir. Bir inanışa göre suya çok bakan insanın ömrü kısalır.

Nedîm, bu inanıştan hareketle bahçedeki akarsuyun (cû) akışını bir zincire benzetir (teşbih). Hızlı giden ömür bu zincirle bağlanmıştır. Pür-şitâb ve pây kelimelerinden hareketle ömrün hızlı koşan bir at şeklinde tasavvur edildiği tahmin olunabilir.

9 Bugün gülşende kim oturmuş pâdişâh-ı gül
Durup hidmetde bülbül der ki şâh-ı kâm-yâbımsın

“Bugün gül bahçesinde gül padişahını oturmuş, bülbülü de ayakta onun hizmetine hazır bir şekilde “sen benim muradına ermiş şâhımsın” derken gördüm.”

Gül, çiçeklerin padişahıdır (teşbih). Gül bahçesi onun tahtıdır. Bülbül ona hizmet etmekle görevli bir kişidir (teşhis). Bu beyit, medhiyeye geçişi sağlamak için bir girizgâhtır. Gül bahçesi-gül-bülbül üçlüsü Osmanlı sarayı-III. Ahmed- İbrahim Paşa üçlüsüne tekâbül etmektedir. Bu temsili istiareyle şair medhiyeye geçiş için güzel bir zemin oluşturur. Bundan sonra gelen dört beyitte sadrazamın padişah hakkında söyledikleri yer alır. Şair hâkim bakış açısıyla kurguladığı bu kısımda anlatıcı konumundadır.

10 Zemin-bûs eyleyüp destûr-ı ekrem izz ü devletle
Der ol şâhenşeh-i zî-şâna kim mâlik-rıkâbımsın

“Şeref sahibi sadrazam şan ve şerefle yeri öpüp şanlı padişaha şahların şahına kudretli padişahımsın der.

Destûr-ı Ekrem sadrazamı, mâlik-rıkâb ise padişahı belirtmek için kullanılan klişe ifadelerdir. Padişahın huzuruna giden sadrazam saygısını göstermek için zemîn-bûs eyler (kinâye). Rıkâb kelimesi rakabenin çoğuludur. Mecazi olarak sahiplik, maliklik ifade eder.

11 Senin lûtfun senin feyzinledir hep cümle ikbâlim
Ki ben bir zerreyim sen devlet ile âftâbımsın

Benim bütün ikbalim senin feyzin, senin lütfunladır. Ben bir zerreyim sen devlet ile güreşimsin.

Sadrazam padişahı, konumuna uygun bir üslupla, övmeye devam etmektedir. Güneş-zerre metaforu burada padişah-sadrazam ilişkisini anlatmak üzere yer almaktadır.

12 N’ola kişt-i ümîdim olsa reşk-i hırmen-i pervin
Ki ihsânınla sîr-âb eyledin anı sehâbımsın

“Ümit tarlamı Ülker yıldızının harmanı kıskansa ne olur. Çünkü sen ümit tarlamı ihsanıyla suya kandıran bulutumsun.” der.

Ülker yıldızı boğa ve koç burcunda kümelenen bir takım yıldızdır. Güzelin yüzü güneşe benzetildiği zaman, benleri de Pervin’e (Ülker yıldızı) benzetilir. Güneş yuvarlaklığı nedeniyle harmana benzetildiğinde ise taneler Pervin olur. Ülker yıldızı çokluğu, bolluğu simgeler. Sadrazamın ümit tarlasını (teşbih) padişah sulaya sulaya suya kandırdığı için doğal olarak mahsül Ülker yıldızının harmanını (teşbih) kıskandıracak kadar çok olacaktır. Sosyal piramidin zirvesinde bulunan padişahla, onun huzuruna yeri öperek giren sadrazamın arasındaki ilişkiyi anlatmak için şairin gökle ilgili Pervin, sehab gibi unsurlarla kişt, hırmen gibi yerde bulunan unsurları kullandığı görülür.

13 Cenâb-ı Hân Ahmed kim anun tûğuna der nusret
Ki tûğ-o şâhi-i bâğ-ı du’â-yı müstecâbımsın

“Zafer, Han Ahmet hazretlerinin tuğuna sen benim kabul olunmuş dua bahçemin şaha layık tuğusun” der.

Bundan önceki dört beyitte sadrazam aracılığıyla padişah III. Ahmet övülürken, bu beyitte zafer kişiselleştirilerek padişahla konuşturulmaktadır. Zafer padişahlığın simgesi olan tuğu, kabul edilmiş duaların bahçesini simgeleyen bir unsur olarak görmektedir. Bilindiği gibi tuğ, Türklerde hanlık alametidir. Tuğ, ucuna at kuyruğu bağlanmış, altın yaldızlı top ile süslü bir çeşit mızraktır. Otağın önüne dikilir ve seferlerde taşınırdı. Savaş esnasında ordunun içinde kalırdı.

            14      Hitâb edüp anun eltâfına fasl-ı bahârân der
                      Veliyy-i ni’metim sermâye-bahş-ı reng ü tâbımsın
                        “Bahar mevsimi onun iyiliklerine hitap edip sen velinimetimsin; rengimin ve parlaklığımın sermayesini bağışlayansın” der.

Bahar kelimesi doğrudan padişahın kendisine değil, dolaylı olarak onun iyiliklerine hitap etmek suretiyle güzelliğini bir bakıma ona borçlu olduğunu söyler (teşhis).

15 Gil-i râhın alup söyler arûs-ı devlet ü ikbâl
Benim gîsûlarım sen dil-keş eylersin hızâbımsın

“İkbal ve saadet gelini onun yürüdüğü yolun toprağını eline alıp, sen benim kâküllerimi güzelleştirirsin, benim kınamsın” der.

İkbal ve devlet bir geline benzetilmiştir. Saça, özellikle de gelinlerin saçına, kına yakıldığı günümüzde de düzenlenen kına gecelerinden bilinmektedir. İkbal ve saadet gelini padişahın yürüdüğü yolun çamurunu kına diye saçlarına yakar (teşbih).

16 Gubâr-ı pâyini dahı sürüp ruhsârına der kim
Seni ben penbelerde saklarım kim müşk-i nâbımsın

“Ayağının tozunu da yanağına sürüp, seni ben pamuklar içinde saklarım, sen benim güzel, saf kokumsun “ der.

Padişahın yolunun çamuru kına olunca ayağının tozunun da müşk-i nâb(içinde katkı maddesi olmayan misk) olması doğaldır. Beyitten güzel kokuların pamuk içinde saklanması şeklinde bir âdetin olduğu anlaşılmaktadır.

17 Tınâb-ı sâyebânına işâret eyleyüp der hem
Senin zîrinde pinhandır ruhum bend-i nikâbımsın

“Çadırının ipini gösterip hem de yanaklarım senin altında saklanır, yüzümdeki örtünün bağısın” der.

İkbal ve devlet gelini konuşmaya devam etmektedir. Gelin padişahın çadırını kazığa bağlayan ipleri ile yüzünü örten peçenin bağlarını özdeşleştirir. Bu kadar zarif çadır ipi hiç görülmemiştir (mübalâğa).

18 Görüp eyyâm-ı izz ü câhını der rûh-ı Sikender
Ki ben pîr olmuşumdur sen benim ahd-ı şebâbımsın

“İskenderin ruhu senin yüce ve itibarlı günlerini görüp ben ihtiyarladım, sen benim gençlik zamanımsın” der.

Bu beyitle İskender’in ruhu devreye girer. III. Ahmed’i kendi gençlik çağındaki hâline benzetir. Şair pir kelimesini hem şebab kelimesiyle tezat oluşturacak şekilde ihtiyar anlamında hem de padişahların yetiştiricisi, ustası anlamında kullanır (tevriye). Kasidelerde bilhassa övülen kişinin büyüklüğünü, hâkimiyet alanının genişliğini belirtmek için dünyanın pek çok yerini feth ettiği var sayılan İskender’in adı sık geçer.

19 O sultân-ı keremver kim der İbrahîm Pâşâya
Ki dâmâdım vezîr-i azamım vâlâ-cenâbımsın

“O cömert sultan da İbrahim Paşa’ya der ki; damadım, yüce mevkili sadrazamımsın” der.

Nedîm bu beyte kadar temsili kişileri padişah hakkında konuşturup dolaylı olarak III. Ahmed’i överken bu beyitten itibaren 23. beyte kadar padişahın rehberliğinde sadrazamı över. İbrahim Paşa padişahın hem veziri hem damadıdır. İbrahim Paşa’yla ilgili övgü kalıpları padişahı da aynı dizgede konumlandıracak biçimde seçilir.

20 Nizâm-ı tâze buldu memleket sa’y-i belîğinle
Tırâz-ı haşmetim zîb-i der-i devlet-me’âbımsın

“Güzel gayretinle memleket yeni bir düzen buldu, sen haşmetimin süsü, devletli kapımın ziynetisin”.

İbrahim Paşa sadaret makamına gelince ülkede nispi bir sükûn ortamı sağlamayı başarmıştır. Devlet işlerini yoluna koymuş, hızla imar ve inşa faaliyetlerine girişmiştir. Böylece padişahın siyasal iktidarı sosyal ve kültürel etkinliklerle daha belirgin bir hâle gelmiştir. Ancak bu görkemli görüntü sürekli olmamıştır.

21 Cihân içre Melikşâhın Nizamü’l-mülki var ise
Benim de sen nizâm-ı devlet-i nusret-me’âbımsın

“Dünyada Melikşah’ın Nizâmü’l-mülk’ü varsa, sen de benim zaferlerin sığınağı olan devletimin nizamısın” der.

Divan edebiyatında vezirler övülürken tarihî öncülleri arasında yer alan Süleyman Peygamberin veziri Âsaf’a, Selçuklu hükümdarı Melikşâh’ın veziri Nizamü’l-mülk’e benzetilirler. Bu beyitte de III. Ahmed Melikşâh’la, İbrahim Paşa ise Nizamü’l-mülk’le kıyaslanır (telmih). İbrahim Paşa “nizam-ı devlet” terkibiyle nitelendirilir.

22 Cilâ vermiş ise âyîne-i İskendere Risto
Benim sen saykal-ı âyîne-i rey’i savâbımsın

“Aristo İskender’in aynasını nasıl parlatmışsa, sen de benim doğru fikirlerimin aynasını cilalayansın”der.

İskender’in siyasal iktidarını Aristo fikirleriyle pekiştirmiştir. Güya III. Ahmed’e söyletilen bu beyitte; padişah İskender’e İbrahim Paşa ise Aristo’ya yaptığı iş bakımından benzetilir.

23 O sadr-ı muhterem kim izz ü şânı âftâba der
N’ola rıf’atda olsan hayme-i zerrin-tınâbımsın

“O muhterem sadrazamın ululuğu ve şanı güreşe der ki: O kadar yüksekte olsan ne olur! Sonuçta ipleri altından alınmış çadırımsın” der.

Sadrazam İbrahim Paşa’nın ululuğu ve şanı öylesine yüksektir ki güneşin bulunduğu nokta bile onu şaşırmaz (teşhis).

Çünkü güneş denilen varlık neticede ipleri altından yapılmış bir çadırdır. Güneşi çadır, ışınları da ipleri olmaktadır (teşbih).

24 Kef-i zer-pâşı dest-i Ca’fere söyler ve hak söyler
Ki ben sahrâ-yı bî-pâyân-ı cûdum sen serâbımsın

“İbrahim Paşa’nın altın saçan avucu Cafer’in eline, ben cömertliğin uçsuz bucaksız çölüyüm, sen serabımsın der ve doğru söyler.”

Cafer-i Bermekî genç yaşta ölmesine rağmen cömertliği ile tanınmıştır. İbrahim Paşa’nın avucu bir çöle, Cafer’in eli (mecâz) ise seraba benzetilmiştir. Çöl ne kadar gerçekse serap o kadar düştür.

25 Edüp her bendesin memnûn el-hak zerreye der kim
Seni yanımda tutmam mazhar-ı tard u itâbımsın

“Her kölesini hakkıyla memnun edip zerreye der ki: Seni yanımda tutmamın sebebi kovmama ve azarlamama mazhar olmandır”der.

Sadrazam bütün kölelerini hakkıyla memnun eder. Fakat zerreyi sürekli yanında tutar. Bu zerre kölelerden biri, muhtemelen Nedîm’dir (istiare). İbrahim Paşa Nedîm’i sürekli yanında tutmaktadır. Çünkü o Paşa’nın öfkesini ve azarını şeref kabul etmektedir.

26 Der anun âb-ı şâdırvân-ı kasrına gül-i hurşîd
Seni ben sînem içre perveriş kıldım gül-âbımsın

“Güneşin gülü onun köşkünün şadırvanındaki suya, seni ben koynumda besledim, sen benim gül suyumsun” der.

Kasr-ı şadırvan tamlamasıyla kast edilen şadırvandan akan su olmalıdır (mecâz-ı mürsel). Güle benzetilen güneş, şadıvandaki suya “seni ben koynumda büyüttüm”, demektedir. İkinci dizedeki ‘sinem içre perveriş kıldım’ cümlesinden hareketle söylersek gül-i hurşîd anneyi, gül-âb ise çocuğu simgeler (kapalı istiare).

27 Hidîv-i Baykarâ-meclis ki târ-ı zülf-i nâhide
Kemîne mutrıbı der sen benim târ-ı rebâbımsın

“Baykara meclisli vezirin en değersiz çalgıcısı bile Zühre yıldızının saçının teline, sen benim rebabımdaki telsin” der.

Timurlulardan Hüseyin Baykara (ö.1505) Herat’ta, başta Abdurrahman Câmî ve Ali Şir Nevâyî olmak üzere döneminin en meşhur şair, nakkaş, hattat, musikinaş ve bilginlerini sarayında bir araya getirerek Türk tarihinde tam olarak bir daha tekrarlanmayan görkemli bir kültür ve sanat muhiti oluşturmuş ve bu edebî eserlere konu olmuştur. Bu tecrübe Lale Devri’nde İbrahim Paşa’nın gayretleriyle nisbeten tekrar edilmiştir. Onun için Nedîm’in İbrahim Paşa’nın meclisini Baykara meclisine benzetmesi gerçekçi görünmektedir.

Bilindiği gibi Zühre yıldızı da feleğin sazendesidir. Onun için musikiden bahsedildiğinde Zühre yıldızı hatırlanır (telmih). Ayrıca kişileştirilerek karşılaştırmalara vesile olur. İbrahim Paşa’nın meclisini en değersiz çalgıcısı bile onun saçının teline (mecaz) sen benim sazımın teli olabilirsin diyerek meydan okur (mübalâğa).

28 O destûr-ı cihan dedikçe ol hâkân-ı devrâna
Bu izz ü câh u ikbâle medâr-ı iktisâbımsın

“O cihana düzen veren sadrazam zamanın sultanına, bu yüceliği, makamı ve şerefi kazanmamın sebebi sensin dedikçe:

Sadrazam destûr-ı cihân, padişah ise sultân-ı devrân’dır. Sadrazam ulaştığı bütün imkânları padişahın sayesinde elde ettiğini söylemekte fakat cümle bitmemektedir. Diyalog devam etmektedir.

29 O şâhenşeh-i âlî-şân dahı der kim benim de sen
Tırâz-ı râ’yet-i zer-peyker-i hurşîd-tâbımsın

“O şanlı şahlar şahı da sen de benim güneş gibi parlak altın işlemeli sancağımın süsüsün” der.

Râyet, hâkimiyeti simgeler. Sancak güneş gibi parlak altın işlemelidir (teşbih). Bu kadar güzel bir sancağın, egemenlik sembolünün süsü ise İbrahim Paşa’dır.

30 Yine sadr-ı mükerrem pây-ı tahtın bûs edüp söyler
Efendimsin veliyy-i ni’metim gerdûn-cenâbımsın

“Yine keremli sadrazam padişahın tahtının ayağını öpüp der ki: Efendimsin, velinimetim, felek gibi yüce sultanımsın”der.

Sadrazamla padişah arasında kurgulanan diyalog, bu beyitte de devam eder. Padişahın övgülerine sadrazam, saygısını tahtının ayağını öpmek suretiyle göstererek duygularını ifade eder. Padişahla ilgili düşüncelerini söylemeyi sürdürür.

31 Cihan durdukça dur ikbâl ile taht-ı sa’âdetde
Senin lûtfunla dil-şâdım her işte feth-i bâbımsın

“Cihan durdukça mutluluk tahtında ikbal ile dur. Senin lütfunla gönlüm neşe bulur, her işte bana kapı açansın” der.

İbrahim Paşa, dünya durdukça padişahın yaşaması için dua eder. Çünkü onun sayesinde neşelenir. Padişah bütün kapıları onun önüne açar. Padişahın kapı açması, mecazi olarak imkân sunması demektir. İbrahim Paşa’ya söyletilen bu beyitteki dua cümlesi şairin duaya başlaması için bir zemin oluşturur.

32 Hudâ ayırmasın biri birinden izz ile dâ’im
Du’âma sûz-bahş ol ey kalem çeşm-i pür-âbımsın

“Allah onları birbirinden ayırmasın, ululukla daim olsunlar. Ey kalem! Sen benim yaş dolu gözümsün, duama yakıcılık bağışla” der.

Kasidenin dua bölümü, bu beyitle başlar. Birbirine uyumlu padişah ve vezir için yapılan duanın etkili olabilmesi için şair kaleminden yardım istemektedir. Kalemin yaş dolu göze benzetilmesinin sebebi, kalemin ucundaki mürekkeple kirpiklerin ucundan dökülen gözyaşı arasındaki biçim benzerliğinin yanı sıra gözyaşı dökerek yapılan duanın kabul edileceğine dair inanıştır.

33 Gelüp ikbâl ile devlet desin dergâhına her gâh
Penâhım melce’im ümmîdgâhımsın me’âbımsın

“İkbal ile devlet her zaman senin huzuruna gelip dayanağım, sığınağım, umut kaynağım, barınağımsın desin”.

İkbal ile devlete ulaşmayı herkes arzu ettiği hâlde onların gelip padişahın yahut sadrazamın huzuruna sığınmak istemeleri övülen kişilerin ne kadar yüce makamlarda olduklarını gösterir. Bu beyitte ikbal ile devlet dua eden, yakaran insan gibi tasavvur edilmiştir (teşhis). İkinci mısrada anlam bakımından yakın olan ifade kalıplarının art arda tekrar edilmesi dua atmosferinin oluşmasına yardımcı olmaktadır.

34 Zihî devlet o sadr-ı muhterem derse eğer bir kez
Mu’ammer ol Nedîmâ şâ’ir-i mu’ciz-hitâbımsın

“O saygı değer sadrazam eğer bir kez, ey Nedîm çok yaşa, sen benim mucize söyleyen şairimsin, derse ne mutlu bana” der.

Şair, kendisini sadrazama yakın görmektedir. O sadrazam bir gün Nedîm’in şairlik kudretini takdir eden ifadeler kullanırsa bu onun için erişilmez saadet olacaktır. Dolaylı da olsa şair kendisinin sözü hadd-i icâza ulaştırdığını söyleyerek kabiliyetinin farkında olduğunu göstermektedir.

Kaynaklar

Açıkgöz, Namık (1988) “Nedîm’in Yayınlanmamış Bir Şiiri”, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, II, 1, 1-2.

Ahmet Refik (1924), Âlimler ve Sanatkârlar, İstanbul.

Ahmet Refîk (1331), Lâle Devri (1130-1143), İstanbul.

Ahmed Refik, “Nedîm’in Gayr-i Matbû Bir Kitâbesi”, Milli Mecmua, Sene IV, No:75, VII, 1215;

Ahmed Refik (1338-40), “Nedîm’in Hayatı”, Nedîm Divânı, haz. Halil Nihad, İstanbul.

Aker, Halûk (1966), “Metin İncelemesi: Nedîm’in Gazeli Üstüne”, Yordam, 9 (Eylül), 67-68.

Aktepe, Münir (1958), 1730 Patrona İsyanı, İstanbul.

Aktuğ, İlknur (1992), Nevşehir Damat İbrahim Paşa Külliyesi, Ankara.

Ali Canip [Yöntem] (1925), “Nedîm'in Hayatı”, Türkiyat Mecmuası, I (Ağustos), 173-184;

Altıok, Metin (1998), Bir Acıya Kiracı-Bütün Şiirleri, İstanbul.

Altun, Işıl (2000), “Bir Mütareke Dönemi Dergisi Daha: Şâir Nedîm”, Yedi İklim, 121 (Nisan), 49-52.

Anday, Melih Cevdet (1993), Rahatı Kaçan Ağaç, İstanbul.

Avşar, Ziya (2002), “Bir Başka Yönden Nedîm”, Türklük Bilimi Araştırmaları, 12 (Güz), 155-170.

Aynur, Hatice-Hakan T. Karateke (1995), III. Ahmed Devri İstanbul Çeşmeleri, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları, İstanbul.

Başgöz, İlhan (1986), “Nedîm’de Halk Edebiyatının İzleri”, Folklor Yazıları, İstanbul, 285-286.

Beyatlı, Yahya Kemâl (1984), Edebiyâta Dâir , İstanbul.

Bilge, Arif (1966), Nevşehir ve Lâle Devri Tarihi, Konya.

Çamlıbel, Faruk Nafiz (1996), Han Duvarları, İstanbul.

Çavuşoğlu, Mehmed (1987), “Nedîm’e Dâir”, Türk Dili, III, 426 (Haziran), 331-344.

Dizdaroğlu, Hikmet, “Nedîm‘in Divân Şiirine Getirdiği

Enginün, İnci-Zeynep Kerman (1991), Ahmed Hâşim Bütün Eserleri, III, İstanbul.

Ertop, Konur (1980), “Nedîm Divân Şiirine Yaşanan Gerçeği, İçtenliği, Doğayı ve Konuşulan Dilin Tadını Getirmişti”, Milliyet Sanat, 29 (Ekim), 33-35.

Erünsal, İsmail E. (2009), “Şâir Nedim’in Muhallefâtı”, Journal of Turkish Studies – Türklük Bilgisi Araştırmaları (Prof. Dr. Cem Dilçin’e Armağan), 33/I, 255-274.

Gölpınarlı, Abdülbaki (1951-1972), Nedîm Divânı, İstanbul.

Günvar, Ali (1987), “Bir Nedîm Gazeli Üzerine Çeşitleme”, Şiir Atı, 3 (Nisan), 17.

Hacıtahiroğlu, Abdullah Ö. (1975), “Kasîde-i Nedîm Çelebi Der-Na‘t-ı Resûl-i Ekrem”, Diriliş, 5 (Ocak), 50-52.

Hafız Hüseyin Ayvansarayî (1985), Mecmûa-i Tevârîh, haz. Fahri Ç. Derin-Vahid Çabuk, İstanbul.

Halil Nihâd [Boztepe] (1338-40), Nedîm Divânı, İstanbul.

Halman, Talât (1998), Sessiz Soru-Şiirler, Ankara.

Hoca, Nazif (1960), “Nedîm’in Bizzat Yazdığı İddia Edilen Bir Divânı Hakkında”, Tarih Dergisi, XI, 15 (Eylül),143-148.

Horata, Osman (1987), Nedîm-i Kadîm Divânçesi, Ankara.

Horata, Osman (2003), “Lâle Devri’nde Bir Safevî Elçisi: Murtaza Kulu Han (Namî) ve Ona Yazılan Nazireler”, Journal of Turkish Studies, 27/II, 253-259.

İlhan, Attilâ (1987) Tutuklunun Günlüğü, Ankara,

İlhan, Attilâ (1991), Sisler Bulvarı, Ankara.

İlhan, Attilâ (1993), Ayrılık Sevdâya Dâhil, Ankara.

İpşirli, Mehmet (1987), “Lâle Devrinde Teşkil Edilen Tercüme Heyetine Dair Bazı Gözlemler”, Osmanlı İlmî ve Meslekî Cemiyetleri, İstanbul, 33-42.

İrepoğlu, Gül (2003), Gölgemi Bıraktım Lale Bahçelerinde, İstanbul.

İrepoğlu, Gül (1999), “Lâle Devrinin Çelebi Nakkaşı: Levnî”, Sanat Dünyamız, 73, 235-243.

İsen, Mustafa (1997), “Divânlarda Heceyle Yazılmış Şiirler”, Ötelerden Bir Ses, Ankara, 385-421.

İstanbul Armağanı-4: Lâle Devri (2000), haz. Mustafa Armağan, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları, İstanbul.

Karahasanoğlu, Selim (2008), “Osmanlı tarihyazımında ‘Lale Devri’-Eleştirel bir değerlendirme”, Tarih ve Toplum, 7 (Yaz), 129-144.

Karakoç, Sezai (2000), Gün Doğmadan, İstanbul.

Kortantamer, Tunca (1993), “Nedîm’in Şiirlerinde İstanbul Hayatından Sahneler”, Eski Türk Edebiyatı Makaleler, Ankara, 337-390.

Kortantamer, Tunca (1993), “Nedîm’in Manzûm Küçük Hikayeleri”, Eski Türk Edebiyatı Makaleler, Ankara, 391-412.

Köprülüzâde Mehmed Fuad (1918), “Sadâbâd Şâirleri”, Yeni Mecmua, II, 34 (7 Mart), 146.

Kut, Günay-Hatice Aynur (1993), “Damat İbrahim Paşa’nın İstanbul’da Yaptırdığı Çeşmelerin ve Sebillerin Kitabeleri”, Marmara Üniversitesi, Türklük Araştırmaları Dergisi, 7, 393-422.

Kürkçüoğlu, Kemâl Edip (1953), “Şair Nedîm’in Bir Arz-i Hâli”, Fuad Köprülü Armağanı, İstanbul, 317-324.

Lav, Ercüment Behzad (1996), Bütün Eserleri, haz. Doğan Hızlan, İstanbul.

Macit, Muhsin (1994), Nedîm Divânı ( İnceleme Tenkidli Metin), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara.

Macit, Muhsin (2002), “Aynasında Nedîm’i Gören Şair: Halil Nihat Boztepe”, Türk Edebiyatı, 350 (Aralık), 36-37.

Macit, Muhsin (1999), “Mahallileşme Cereyanı ve Nedîm”, Yeni Türkiye, Osmanlı 9 (Kültür ve Sanat), Ankara, 711-717.

Mazıoğlu, Hasibe (1957), Nedîm‘in Divân Şiirine Getirdiği Yenilik, Ankara.

Musahipzade Celâl (1936), Lâle Devri [Şarkılı Tarihî Operet], İstanbul.

Nazım Hikmet (1976), Tüm Eserleri 5, Şiirler 5 Rübailer/Yeni Şiirler, haz. Asım Bezirci, İstanbul.

Oğuzcan, Ümit Yaşar (1997), Tüm Şiirleri 1, Acılar Denizi, İstanbul.

Ozansoy, Faik Ali (1969), Nedîm ve Lâle Devri, İstanbul.

Râmiz (1994), Âdâb-ı Zurafâ, haz. Sadık Erdem, Ankara.

Râşid (1281-1282), Târih-i Râşid, İstanbul.

Safâyî, Tezkîretü’ş-Şu’arâ, Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi, No: 2549.

Sâlim (1315), Tezkîre-i Sâlim, İstanbul.

Sevengil, Refik Ahmet (1990), İstanbul Nasıl Eğleniyordu, (haz. Sami Önal), İstanbul.

Sevgi Ahmet- M.Özcan (1996), Ali Cânip Yöntem’in Eski Türk Edebiyatı Üzerine Makaleleri, İstanbul.

Sevgi, Ahmet (1993), “Nedîm’in Nevşehirle İlgili Tarihleri Üzerine”, Yedi İklim, IV, 36 (Mart), 26-30.

Silay, Kemâl (1994), Nedîm And The Poetics Of The Ottoman Court: Medieval Inheritance And The Need For Change, Bloomington.

Süleyman Sadeddin (2002), Mecelletü’n-Nisâb, Tıpkıbasım, Ankara.

Tanpınar, Ahmet Hamdi (1977), Edebiyat Üzerine Makaleler, İstanbul.

Tanpınar, Ahmet Hamdi (1982), 19 uncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul.

Tarancı, Cahit Sıtkı (1993), Otuz Beş Yaş, der. Asım Bezirci, İstanbul.

Tevfik Fikret (1984), Rübâb-ı Şikeste, haz.: Asım Bezirci, İstanbul.

Yahyâ Kemâl (1983), Eski Şiirin Rüzgârıyle, İstanbul.

Yenigün, Hayri (1961), “Nedîm’in Şiirlerinden Beste Yapanlar-IV: Suphi Ezgi”, Türk Yurdu, 295 (Nisan), 39-41.

Yenigün, Hayri (1960), “Lâle Devri Âlemleri, Musikî ve Şair Nedîm”, Türk Yurdu, II, 290 (Kasım), 49-50.

Yetiş, Kâzım (1989), Nâmık Kemâl’in Türk Dili ve Edebiyatı Üzerine Görüşleri ve Yazıları, İstanbul.

Yöntem, Ali Canip (1948), “Nedîm’in Hayatı ve Çağdaşlarının Üstündeki Tesirleri”, III. Türk Tarih Kongresi (15-20 Kasım 1943), Kongreye Sunulan Tebliğler, Ankara, 109-121.

Kategori » Seçkiler » Makale »

Prof. Dr. Recep Toparlı, Salı Sohbetleri'nde

Thu, 15 Apr 2010 10:48:57 +0200

Prof. Dr. Recep Toparlı, Salı Sohbetleri’nde…

Dil ve Edebiyat Derneği Sivas Şubesi’nde dört hafta önce başlatılan Salı Sohbetleri’nin bu haftaki konuğu Türk Dil Kurumu Başkan Vekili Prof. Dr. Recep Toparlı'ydı. Halen Cumhuriyet Üniversitesi’nde öğretim görevlisi de olan Toparlı Hoca; Türkçenin dünü bugünü, dilin değişiminde iç ve dış etkiler ile dilin gelişimi üzerine iki saat süren bir konuşma yaptı. Toparlı’nın konuşması özellikle Sivaslı gençler tarafından büyük ilgiyle karşılandı. DED Sivas Şube Başkanı Bilal Tırnakçı, toplantı sonrasında Recep Toparlı’ya teşekkür ettikten sonra kendisinden önümüzdeki günlerde bir defa daha buluşmak üzere söz almayı da ihmal etmedi.

Sivas’ta Necip Fazıl’a yoğun ilgi

Dil ve Edebiyat Derneği Sivas Şubesi, Necip Fazıl’ın vefatının 27. yılı dolayısıyla bir program düzenledi. Prof. Dr. Hüseyin Akkaya'nın konuşmacı olarak katıldığı ve Necip Fazıl'ın şiirinin anlatıldığı gece şube başkanı Bilal Tırnakçı'nın açış konuşmasıyla başladı. Daha sonra kürsüye gelen Akkaya, üstadın hayatından ve şiirinden kesitler sundu.

Necip Fazıl Kısakürek 1977 yılında Sivas'a konferans için geldiğinde mihmandarlığını da yapan AKKAYA, üstat ila olan hatıralarını, edebî üslubunu, şiirini ve şiirindeki süreçleri anlattı. Otuzlu yaşlarında Abdülhakim Arvasi ile tanışmasıyla başlayan süreçte bazılarının ona kendisine yazık etti derken, onun bu durumu; "Sanattan maksat Allah'ı aramakmış, gerisi çelik çomakmış" diye özetlediğini, bir süre siyasi yazılarının yoğun olduğu dönemlerde şiirden uzaklaştığını ama ömrünün sonuna kadar şiir yazdığını ve son şiirlerinin ölüm temalı olduğunu anlattı.

Üstadın 1977 yılında TRT tarafından çekilen görüntüleri de sahneye yansıtıldığı programa, Cumhuriyet Üniversitesi Rektörü İlyas Dökmetaş, Belediye Başkanı Doğan Ürgüp, Hafik Kaymakamı İlyas Memiş ve çok sayıda davetli iştirak etti. Sivas Valisi Ali Kolat ile Dil ve Edebiyat Derneği Genel Başkanı Ekrem Erdem programa birer telgrafla katıldı.

Kategori » Seçkiler » Sivas Şubesi Faaliyetler Arşivi »

Türkçe Nasıl Bir Dildir?

Tue, 13 Apr 2010 12:01:34 +0200

Türkçe Nasıl Bir Dildir?

(Dil ve Edebiyat dergisinin 16. sayısında kısaltılarak yayımlanan makalenin tam metnidir.)

Türkçe yaşayan dünya dilleri arasında en eski yazılı verilere sahiptir. Türkçe tarihî bir derinliğe sahiptir bu da onun köklü ve güçlü bir dil olduğunun kanıtıdır.

Prof. Dr. Zeynep Korkmaz

Böyle bir soruyu yanıtlayabilmek için bu dile niteliği, özellikleri, sistem yapısı ve işleyişi, anlam bilimi açısından sergilediği durum, yeryüzündeki coğrafi yayılışı ve dallanmaları, tarihî derinliği ve gelişme süreçleri gibi birçok noktadan eğilmek ve konuyu, aydınlatıcı ölçülerle ele almak gerekir.

Böyle sınırlı bir çerçevede bu noktalara ayrıntılı ölçülerle değinmek mümkün olamayacağı için Türk dilinin yukarıda belirtilen noktalardaki temel özelliklerini, kısaca ana çizgileri ile ele almanın uygun olacağı görüşündeyiz.

Türk dilinin yayılma alanları

Türk dili günümüzde 220 milyonu aşan insan tarafından konuşulan, dünyanın sayılı birkaç büyük dilinden biridir. Coğrafi yayılma alanı da hayli geniştir. Asya’nın en doğusundaki Çin sınırından başlayıp Orta Asya ve Yakın Doğu’yu aşarak Balkanlara ve hatta Avrupa’nın batısına kadar; kuzey-güney doğrultusunda ise, Sibirya kuzeyinden başlayıp, Hint Okyanusu’na ve Akdeniz’e dayanan, ortalama 12 milyon metrekarelik bir alana yayılmış bulunmaktadır. Ayrıca, 20. yüzyılın ikinci yarısından başlayan göçlerle hemen hemen beş kıtaya yayılan bir genişlik de sergilemektedir.

Coğrafi bakımdan bu kadar geniş bir alana yayılmış olan Türk dili, yüzyılların getirdiği birtakım siyasi, tarihî, sosyal ve kültürel süreçlerden geçen değişme ve gelişmelerle bugün Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi, Özbek, Kazak, Kırgız, Yeni Uygur Türkçeleri gibi her biri bağımsız birer yazı dili ve Rusya Federasyonu içinde kalan Tuva, Hakas, Altay, batıya doğru Başkurt, Karakalpak, Karaçay, Kumuk, Balkar, Tatar, Gagavuz gibi kolları ile 20 civarında lehçe ve yazı dillerini oluşturmuştur. Bunlara Kıbrıs, Suriye, Irak, İran, Bulgaristan ve Romanya’daki Türkler de eklenmelidir.

Coğrafi bakımdan bu kadar geniş bir alana yayılmış olan konuşma veya yazı dilleri durumundaki bu lehçelerden her birinin Türk dili temelinde birleştirici ortak özellikleri dışında, elbette kendilerine özgü şekillenmeleri de vardır. Bunlar yazılı ve sözlü geleneklerle yüzlerce eser de ortaya koymuşlardır.

Deyimler, atasözleri, destanlar, halk şiirleri gibi çok çeşitli folklor ürünleri Türk dünyasının ortak mahsulleridir. Ahmet Yesevi, Yûnûs Emre, Nasreddin Hoca, Fuzulî, Uluğ Bey, Karacaoğlan, Yahya Kemal, Halide Edip, Cengiz Aytmatov, Bahtiyar Vahapzade gibi değerler, yetişme alanları dışında bütün Türk dünyasının sahiplendiği değerlerdir. Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Destanı, Kırgız destanları da aynı niteliktedir.

Türk dilinin yaşayan bu kollarının birbirleri ile ortaklaşan birleştirici özellikleri dışında, kendilerine özgü lehçe ve ağız yapıları ile bugün coğrafi bakımdan bu denli geniş, kapsamlı bir yayılma ve dallanma sergileyebilmiş; bunlardan her birinin yazılı, sözlü geleneklerle yığınlarca eser ortaya koyabilmiş olması, Türk dilinin genişleme, yayılma, dallanma, güçlenme açısından ne denli güçlü ve zinde bir dünya dili olduğunun belirgin tanıklayıcısıdır.

Türk dilinin tarihî derinliği

Elimizdeki yazılı belgelere göre Türkçeyi MS 725, 731, 732 yıllarında dikilmiş, her biri birer anıt niteliğindeki Tonyukuk, Kultigin, Bilge Kagan Yazıtları ve yeni bulunan Taryat Yazıtı ile Göktürk Devleti’nin kuruluşu açısından 6. - 8. yüzyıllar (552-740) arasına kadar yerleştirebiliyoruz. Orhun ve Yenisey Yazıtları dışında yine runik yazı ile yazılmış öteki buluntular, Eski Türkçenin Uygur dönemini temsil eden Uygurca metinler, İslami dönemin Divanu Lugati’t-Turk, Kutadgu Bilig, Atabetu’l-hakayık, Kısasu’l-enbiya, Nehcu’l-feradis, Mukaddimetu’l-edeb, Husrev u Şirin gibi edebî, dinî, tasavvufi, felsefi, bilimsel nitelikte ürünleri ile sözlük ve gramer niteliğindeki yığınlarca eser ve hele Batı Türkçesinde Eski Anadolu ve Osmanlı Türkçesi ile onların devamı durumundaki Türkiye Türkçesini temsil eden çok çeşitli ve çok yönlü eserler; Doğu Türkçesinin 15. yüzyılda Nevayi ile başlayıp 20. yüzyıla uzanan eserleri, Türk dünyasının Türk dili tarihi bakımından zenginliğini ortaya koyan ürünleridir. Bu tarihî dönemlere giren binlerce eser, bugün Türkiye, Avrupa ve Asya kitaplıklarını süslemektedir. Ancak, bizim için önemli olan bir başka husus da Türk tarihini Göktürklerden daha gerilere götürebilecek olan bilgi ve belgelerdir. Gerçi, çeşitli kaynaklardan ve özellikle Çin kaynaklarından alınan bilgilere dayanılarak Türk tarihi, Büyük Hun Devleti yoluyla MÖ III. yüzyıla kadar götürülebilmiştir. Yalnız, şurası da bir gerçektir ki son 50-60 yıldan beri yapılagelen arkeolojik kazılar, bu kazıların ortaya koyduğu belge ve veriler, kazılardan çıkarılan tabletlerin çözümünden alınan sonuçlar ve bazı eski diller arasındaki karşılaştırmalı araştırmaların ortaya koyduğu bilgiler, Türk tarihini ve Türk dilini, en az MÖ 3000 yılına kadar götürebilmektedir. Türklük bilimi alanında çalışanların çok yakından bildikleri üzere, bizim en eski yazılı metinlerimiz durumunda olan Göktürk Yazıtları; söz varlığı, kavramlar ve dil özellikleri açısından hayli gelişmiş, sanatlı, edebî bir dil yapısı sergilemektedir.

Bu durumu göz önünde bulunduran ve bu dilin anlatım özellikleri açısından böyle bir düzeye gelebilmesi için ne kadar zaman geçmiş olması gerektiğini araştıran dil bilimciler, Türk dilinin yaşı b a k ı m ı n d a n 2000 yıl daha gerilere götürülebileceğini belirtmişlerdir (D. Aksan, TDAY-Belleten 1975-1976, s. 133-141; 1987, s. 45-48). Biz yazılı devirlerdeki gelişmelere göre Eski Türkçenin yaşı (Z. Korkmaz 1989-1994, s. 353-370; 2005, C. I, s. 217-231) konusunda yaptığımız bir araştırma ile bu sürecin 2500-3000 yıl daha gerilere götürülebileceği görüşüne ulaştık. Bu konuda Türkçenin yaşını dört bin hatta beş altı bin yıla çıkaranlar da vardır (Osman Sertkaya, Igor Kormuşin’in bildirileri, 2006, baskıda). Talat Tekin, Hunların Dili (1993) adlı broşürle, Çin’in kuzeyinde Han sülalesi döneminde (MÖ 206 - MS 220) döneminde 700 yıl süren bir imparatorluk kurmuş olan Hiyungnulardan (Hunlardan) kalmış ve Çin ideogramları ile tespit edilmiş olan Hunca bir beyti okuma denemesi yapmıştır. MS 4. yüzyıla ait olan ve eski Hun Türkçesini yansıtan bu metin su:ke tılıkang bugukgı tuktang şeklinde ve “savaşa çıkın, Buguk’u tutun” anlamındadır (age, s. 53).

Burada üzerinde dikkatle durulması gereken bir husus da Türklerin ana yurdu ve en eski komşuları konusundan hareketle yaşını ele alan görüş ve değerlendirmelerdir. Bu konuda Afif Erzen, Doğu Anadolu ve Urartular (1986) adlı eserinde, MÖ 4000’den başlayarak Anadolu’da çok güçlü bir kültür birliğinin olduğunu, bu kültürü yaratan halkın da Asyalı bir kavim olan ve dilleri Türkçenin de dâhil olduğu Altay dillerine benzeyen Hurriler olduğunu, bu kültüre de Erken Hurri Kulturu adının verildiğini bildiriyor. Değerli Türkolog Marcel Erdal da “Türkçenin Hurriceyle Paylaştığı Ayrıntılar” adlı bildirisinde (2004, s. 929-937), arkeolojik verilere dayanarak Hurrilerin Yakın Doğu’ya İran yoluyla MÖ 2000 yıllarında Orta Asya’nın batısından geldiklerini, dillerinin eklemeli ve Oğuzca ile akraba bir dil olduğu, dolayısıyla Hurrice ile Oğuzca arasında tarihsel ve coğrafi bir bağlantının bulunduğunu dile getirmiştir.

Ahmet Bican Ercilasun da “Türklerin Ana Yurdu ve En Eski Komşuları” (2004, s. 33) başlıklı yazısındaki açıklamasında MÖ 1500’den daha eski dönemlerde, Doğu Anadolu’da Hattiler, Hurriler ve Hurrilerin torunları olan Urartuların yaşadığını ve Hint - Avrupalıların Anadolu, İran ve Hindistan’a gelmelerinden önce Anadolu’dan

Kuzey Hindistan’a uzanan bir eklemeli dil kuşağının bulunduğunu ve bu dillerin Türkçe ile akrabalıkları üzerinde durmuştur.

Öte yandan Osman Nedim Tuna, Sümerce ile ilgili eserinde (1997, s. 5- 25), Sümerce ile Türkçe arasında 168 kelimenin ortaklığını tespit etmiştir. Bu ortaklığı da kelime alışverişine bağlamıştır. Ayrıca Sümerce ile Türkçe arasında bazı eklerde de benzerlik olduğu tespit edilmiştir (M. Tosun - K. Yalvaç, 1981). Bu tespitler, MÖ 3500 yılında Mezopotamya’da yaşayan Sümerlerin Türklere komşu olduğu ve Türkçenin yaşayan dünya dilleri arasında en eski yazılı verilere sahip bir dil olduğunu ortaya koymuştur (Tuna, 1997, s. 49, buradan aktarılarak A. B. Ercilasun, 2004, s. 36). Sümerce ile Türkçe arasında ortaklaşan hususlar, Türklerin ve özellikle Oğuzların 11. yüzyılda Anadolu’ya göç etmeden önce ta MÖ 4000-3500 yıllarında Doğu Anadolu’da Hurriler ve Mezopotamya’daki Sümerlerle ilişkileri bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu iki dil arasındaki kelime alışverişi ve ortak yönler, Türklerin MÖ 3500 yıllarında Anadolu’da yaşadıklarına işaret etmektedir.

Bu konuda, yani Mezopotamya’daki Sümerler ile Türkler arasındaki ilişkiyi aydınlatacak nitelikte bir başka ipucu durumundaki belge de Eski Çağ tarihi ile ilgili kaynaklarda yer almaktadır. Anadolu’da yapılan arkeoloji kazılarında, Hititlerin merkezi olan Hattuşaş (Boğazkoy)’ta bir arşiv ele geçirilmiştir. Bu arşivde, Mezopotamya’da hüküm süren Akkad İmparatoru Sargon’un torunu Naramsin’e ait Şartamhari Metinleri diye bilinen çivi yazılı metinler ele geçirilmiştir. Bu metinlerden öğrendiğimize göre İmparator Naram-Sin, MÖ 3000. yıl sonlarında Doğu ve Güney Doğu Anadolu bölgesini ele geçirmiştir.

O zaman bu bölgede şehir devletleri hâlinde 17 krallık mevcuttur. Bunların listesi de verilmiştir. Bu şehir devletlerinin 15. sırasında Turki Kralı İlşu-Nail yer almaktadır. Buradan anlaşılıyor ki MÖ 3000 - 3500 yıllarında Doğu Anadolu’da yurt tutmuş Türkler vardır. Her hâlde Türkler ile Sümerler arasındaki komşuluk ve kültürel ilişkilerde Türkler, Sümerlere birtakım kelime ve ekler vermişlerdir (E. Memiş 2007, s. 21-28). Bu konuda tarih ve arkeoloji kaynaklarından elde edilen daha başka veri ve bilgiler de vardır. Ancak, bugün burada, yukarıdan beri yaptığımız açıklamalarla belirtmek istediğimiz husus, Türkçenin MÖ 3000-3500 yıllarına ve Orta Asya’dan önce Anadolu’ya kadar uzanmış bir geçmişinin varlığıdır.

Eğer bir dil coğrafi genişliği ve yaygınlığı dışında, bu denli bir tarihî derinliğe de sahipse, hiç şüphe yok ki o dil, köklü ve çok güçlü bir dildir. Bize göre Türk dilinin günümüzde taşıdığı coğrafi genişlik ve dallanma da aslında bu tarihî derinliğin ortaya koyduğu bir gelişmenin sonucudur.

Türk dilinin sistem yapısı açısından taşıdığı özellikler:

Bilindiği gibi Türkçe yapısı bakımından dünya dillerinin sınıflandırılmasında eklemeli diller (iltisaklı diller, agglutinative languages) grubunda, dolayısıyla da Altay dilleri ailesi içinde yer almıştır. Eklemeli bir dil olarak Türkçede kelime kökleri sabit kaldığı, aynı köke bağlı yeni kavramları karşılayan sözler de bu köke eklenen birtakım eklerle karşılanabildiği için temel yapısı bakımından kurallı ve düzenli, anlam yapısı bakımından da gelişme esnekliği taşıyan bir yapıdadır.

Türkçenin işleyiş bakımından her dil gibi bir ses yapısı, onu üretkenliğe yönelten bir şekil yapısı, bir de dilin kullanılmasından ve zaman içindeki anlam gelişmelerinden kaynaklanan bir anlam bilimi yapısı vardır.

Şimdi bu konulara ait özelliklere kısaca işaret edelim. Yalnız yer bakımından Türk dilinin bütün kollarına değinme olanağı bulunmadığı için değerlendirmeyi bu ailenin en iyi temsilcisi durumunda olan Türkiye Türkçesine dayandırmak istiyoruz.

Türk dilinin ses yapısı özellikleri:

Türk dili ses yapısı bakımından ünlüler ile ünlüler, ünsüzler ile ünsüzler, ünlüler ile ünsüzler ve heceler arasında denge kuran bir uyum sistemine sahiptir. Söz gelişi anlatacak mısınız, başlamalıyız, konuşacaklarmış gibi sözlerde, dikkat edilirse bütün ünlüler kalın sıradandır. Kimsecikler gelmedi, bitkiler çiçeklenmiştir sözlerinde ise, bütün ünlüler ince sıradandır. Bildiğimiz gibi dil bilgisinde bu kurallı değişim dil benzeşmesi diye adlandırılır. Buna karşılık eğer bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak bir ünlü varsa, 2. , 3. ve daha sonraki hecelerin ünlüleri ya hep dar yuvarlak veya düz geniş olur: gözlüğünün, okumuşsunuz, onuncu, yüzüncü, ölçecekler, göreceklermiş, uzunlamasına gibi. Bu da dudak benzeşmesi kuralıdır. Şişman, kardeş, inan-, elma, yağmur, armut, savruk örneklerinde görüldüğü üzere yer yer dil ve dudak benzeşmelerine aykırı düşen bazı örneklere rastlanır. Ancak, bu aykırılığın nedenleri üzerinde durulunca, bunların aynı hece içinde yan yana bulunan bir ünlü ile bir ünsüzün boğumlanma özellikleri açısından birbirlerine yakınlaştırma, ses kaynaşmasına uğrama gereğinden kaynaklandığı görülür.

Konuya ünsüzler açısından bakıldığında bir sözcük içinde yan yana bulunan çift ünsüzler genellikle ya tonlu ya tonsuz olurlar: Başkan, çapkın, gittikçe (< git-dik-çe), kitapsız, keskin, yapraktan; alıngan, çekingen, dizgin, gözcü, kömürcü örneklerinde görüldüğü gibi. Bu uyum, kök-ek birleşmeleri sırasında, yan yana gelen ünsüzlerin boğumlanma özellikleri açısından birbirine benzeştirilmesinin sonucudur.

Aynı düzenli durum Türkçenin hece yapısında da görülür. Türkçenin heceleri tek dorukludur. Dilimize yabancı dillerden geçmiş çift doruklu sözlerdeki heceler de ikiye bölünerek bu düzene uydurulur: skumbri > uskumru, scala > iskele, scutari > Üsküdar, vasf > vasıf, film > filim (T. Banguoğlu, 1990, s. 55-56) gibi.

Türkçede ses değişimleri açısından böyle birbirini etkileyen düzenli bir değişimin yer almış olması, dilin ses yapısına uyumlu bir akıcılık özelliği kazandırmıştır.

Türkçenin ses yapısı bakımından üzerinde durulması gereken bir başka özelliği de vurgu ve tonla ilgili durumudur.

Konuşmaya temel oluşturan seslerin boğumlanma sırasındaki soluk hamlelerinin derece derece farklılaşması demek olan vurgu, özel durumlar dışında genellikle kelimelerin son hecesindedir. Bunlar kendi içinde yine kurallı olarak kelime vurgusu, ek vurgusu, abartma vurgusu, cümle vurgusu gibi ayrımlar gösterir; ses ve anlamca da uyumlu bir gelişmeyi yansıtır. Söz gelişi okuma, yazma sözlerindeki vurgu normal birer kelime vurgusu olduğu hâlde bir önceki heceye çekilmiş okuma, yazma sözlerindeki vurgu o sözlere olumsuzluk anlamı kazandıran birer anlam vurgusudur.

Ayrıca dilimizde, konuşmayı bazı dalgalanmalara uğratan ve cümleleri türlü ses perdelerinden geçirerek onlara anlam incelikleri katan bir tonlanma özelliği (T. Banguoğlu, 1990, s.123 ve öt.) de vardır. Vurgu ve ton özellikleri yazıda değil konuşmada ortaya çıkar. Konuşmaya çeşitli anlam incelikleri katan bu tonlar, yükselen ve alçalan tonlar biçimindedir.

Yükselen tonlar, cümleyi oluşturan sözlerin hecelerinde birer doruk noktası oluşturur. Bu doruk noktaları arasında kalan heceler de birer alçak ton sergiler, söz gelişi “Buraya gelecek misiniz?” gibi bir soru cümlesi yükselen bir tonla sonuçlandığı hâlde, Bu konu artık kapanmıştır cümlesinde alçalan bir ton vardır. Vurgu ve tonda dilin anlam yapısına göre ayarlanan iniş ve çıkışlar, dilde alçalıp yükselen bir uyum ortaya koymuştur. Sonuç olarak Türkçenin ses yapısı bakımından taşıdığı bu düzenli ve uyumlu özellikler, ona yüzyılların süzgecinden geçerek durulmuş, uyumlu ve müzikal bir nitelik kazandırmıştır. Onu dünyanın en ahenkli dillerinden biri yapmıştır.

Türkçenin ses yapısındaki bu uyumlu müzikalite yalnız sıradan sözlerde kalmamış; birer folklor ürünü olan mânilere, atasözlerine, destanlara kadar yansımıştır.

Türkçenin konuşulurken kulakta bıraktığı bu müzikal etki, Türkçe bilmeyen yabancılar tarafından da dile getirilmektedir. Böyle bir özellik hiç şüphe yok ki bir dil için bir meziyet, bir zenginliktir.

Dildeki şekil bilgisi ve türetme özellikleri:

Bir dilin içinde bulunduğu çağın her yöndeki gelişmelerini karşılayabilecek bir kültür, bilim, sanat ve felsefe dili olabilmesi, onun yapısı ve türetim olanakları açısından işlek olup olmamasına bağlıdır. Birbirinden farklı dil aileleri içinde yer alan diller, bu gereksinimi çeşitli yollarla karşılamaya çalışırlar. Türk dili eklemeli bir dil olarak bu bakımdan zengin bir türetme olanağına sahiptir.

Basit bir hesapla akça ‘para’ (<agı+ça) benek, eren, yayla gibi addan ad; bağlaç dönek, durağan, ortaklaşa, sapa, süzgeç, yaygın gibi fiilden ad; azal-, benze-, dallan-, gücen-, öner-, yadırga- gibi addan fiil; akıt, gucen-, guluş-, konuş-, kopar-, kustur-, şaşala, sarmala-, emzir- gibi fiilden fiil türeten dört farklı söz türetme biçiminin olması, ona üstün bir genişleme ve gelişme gücü sağlamıştır. Bu durum Türk dilinin bütün lehçe ve ağızları için geçerlidir. Yalnız Türkiye Türkçesinde bile addan ad türeten 62, fiilden ad türeten 79, addan fiil türeten 25 ve fiilden fiil türeten 19 ve toplam olarak birbirinden farklı görevler yüklenmiş 185 ekin varlığı dikkate alınırsa, bunun nasıl bir türetme gücü yarattığı kolayca anlaşılır. Bunlara altuni, gümüşi, gidişat, emektar vb. sözlerde yer alan +i, +āt, +dār gibi yabancı ekler de katılabilir. Kaldı ki türetme eklerinin birçoğunda bir işlev dallanması da vardır. Yukarıda belirtilen görev ayrılıklarına bu işlev dallanmaları da eklenirse, Türkçenin bu açıdan ne denli köklü ve yaratıcı bir dil olduğu daha kolay anlaşılır. Bir örnek olarak +CA ekini ele alabiliriz.

Aslında “eşitlik”, “benzerlik” ve “karşılaştırma” görevlerinde bir isim çekimi eki olan +CA kalıplaşma yolu ile sınıf değiştirerek zamanla çok yönlü bir yapım ekine dönüşmüştür. Güzelce bir kız; onu güzelce yerleştirdi; kitabını Türkçe yazdı, bedence güçlü; delice sevmiş; efendice davrandı, canı çıkasıca, yere batasıca, önce, gizlice, aylarca, yıllarca, hemencecik örneklerinde görülen işlev dallanması (geniş bilgi için bk. Z. Korkmaz, 2005/I, s. 12-84) Türkçenin bu yöndeki zenginliğine işaret eden tipik bir örnektir.

Türetme eklerindeki bu genişlik ve zenginliğe rağmen, Türk dili iki (ya da daha çok) kelimenin birleşip kaynaşmasından oluşan birleşik kelime türetme yoluna da başvurmaktadır:

Ayakkabı, balıksırtı, Anadolu Kavağı, Alp dağları, Etibank, Hacettepe, Koçhisar,

Alabalık, bindallı, içtüzük, demirbaş, cankurtaran, füzeatar, baldırıçıplak, sarığıburma, dere tepe, ev bark, giyim kuşam örneklerinde görüldüğü üzere, bunlar yapıları bakımından ad tamlaması, sıfat tamlaması, ikileme, sıfat-fiil gibi çeşitli kelime gruplarına dayanmaktadır. Bunlara çıtkırıldım, gecekondu, imambayıldı, giderayak, öteki beriki, birkaçı, sakın ha!, bak sen!, arar ol-, gidecek ol-, bırakıver-, düşe yaz- örneklerinde görülen çok çeşitli daha başka gramer kalıpları ile oluşturulmuş örnekler de katılabilir. Görülüyor ki birleştirme yolu da Türkçenin söz varlığını derinlemesine genişleten bir üretim biçimidir (Ayrıntı için Z. Korkmaz, 2009, s. 30-174).

Hele ek kalıplaşmaları yoluyla oluşan gözde “sevgili, itibarlı kimse”, tanıdık, yüzükoyun, güzün, yazın, kışın gibi kalıplaşma ürünleri (Z. Korkmaz, 1994, s. 1-83), dilin yeni kavramlar elde etmek için ne denli geniş ve kapsayıcı yollara başvurduğunu göstermektedir.

Türk dilinin anlam bilimi özellikleri:

Türk dilinin söz varlığı, anlam bilimi açısından bir değerlendirmeden geçirildiğinde, onun coğrafi koşullar, tarihî derinlik ve yaşadığı çeşitli kültürel süreçlerle orantılı zengin bir kavramlar dünyasına sahip olduğu görülür. Bu zenginliği burada bütün yönleri ile ele almak olanaksızdır. Bu bakımdan konuyu bazı örneklere dayanarak açıklamaya çalışacağız.

Türk dilinin, onu konuşan ve yazanların iç ve dış dünyasında yer alan binlerce kavramı anlamlı birer söz varlığına dönüştürmek için başvurduğu yollardan birkaçı şu noktalarda toplanabilir:

a. Dilin doğadaki türlü nesnelerin adlandırılmasında benzetme ve dolayısıyla somutlaştırma yoluna başvurması: Bu yol ister istemez söz varlığının büyük bir kısmını doğa ve dış dünya ile bağlantılı kılmıştır. Bu nedenle de adlandırmada benzetme önemli bir yer tutmuştur. Söz gelişi aslanağzı, ateş çiçeği, ballı baba, boru çiçeği gibi yığınlarca çiçek adları; at kuyruğu, aslanpençesi, ayı kulağı, devetabanı, keçiboynuzu, kuzukulağı, turnagagası gibi bitkiler doğadaki nesnelere benzetme yolu ile adlandırılmıştır.

Benzetmenin daha zengin birer örneğini çim yeşili, dede yeşili, ceviz rengi veya ceviz yeşili, türbe yeşili, kahverengi, kavuniçi, gülkurusu, Çingene pembesi, vişneçürüğü, deve tüyü gibi renk adlarında buluyoruz (D. Aksan 1987, s. 55-57). Hünkârbeğendi, imambayıldı, kadınbudu, bülbülyuvası, dilberdudağı, hanımgöbeği, kalburabasma gibi nükteli birer anlatım özelliği taşıyan yemek ve tatlı adları da somut benzetme örnekleridir.

b. Benzetme yolu ile adlandırmanın bir başka türü de insan vücudundaki bazı organların dış dünyadaki bazı nesnelere kaydırılması ile yapılan adlandırmalardır; kapı ağzı, yol ağzı, dörtyol ağzı, işçi başı, suyun başı, Boğaziçi, Çanakkale Boğazı, İstanbul Boğazı, Beşparmak Dağları, Ümit Burnu, dolap gözü, çekmece gözü, dağ tepesi, dağ eteği, kapı kolu, kantar kolu, masa ayağı vb.

c. Kavramları söz varlığına dönüştürmenin bir başka yolu da somutlaştırmadan yararlanarak soyut nitelikteki kavramların somut aktarmalarla karşılanmasıdır. Söz gelişi pişmek gibi bir sözcük, somut anlamı dışında soyut bir kavram olarak “herhangi bir konuda yetişip olgunlaşma” anlamındadır. Görülüyor ki burada bir anlam kayması veya anlam aktarması yoluyla somut bir anlamdan soyut bir anlama geçilmiştir. Birisine kafası bozul, yüreği yan-, canı sıkıl-, işi kavra-, yüzü kızar-, insanı yüreklendir gibi söylemlerdeki bozul-, yan-, sıkıl-, kızar- fiilleri de böyle somuttan soyuta uzanan anlam kayması örnekleridir. Bunlara somuttan soyuta uzanan kavram aktarmaları da denebilir (Krş. D. Aksan 1987, s. 87 ve öt.).

ç. Somutlaşmanın en belirgin örnekleri deyimlerde görülmektedir. Türkçenin şekil bilgisi özelliklerinden söz ederken bir türetme yolunun da birleştirme olduğuna işaret etmiştik. İki veya daha çok sözün ad tamlaması, sıfat tamlaması vb. biçimlerde yan yana getirilmesinden oluşan birleşik kelimeler, anlam bilimi açısından ele alındıklarında, bunların kalıplaşma ve anlam kayması yolları ile çok güçlü birer somutlaşmadan geçtikleri görülmektedir. Bunlar belirli gramer kalıpları içinde bir araya gelen birden çok söz ya da söz grubunun, anlama yenilik, güzellik ve zenginlik katmak için mecazlı kullanımlar yolu ile yeni bir anlam oluşturacak biçimde kaynaşmış olan söz topluluklarıdır. Bir anlam kayması ve kalıplaşma sürecinden geçerek deyim niteliği kazanmış özgün (orijinal) sözlerdir ( Z. Korkmaz, 2009, s.175 ve öt.).

Söz gelişi başında kavak yeli esmek “sorumluluk duygusundan uzak olarak zevk ve eğlence peşinde koşmak”. Dilinde tüy bitmek “bir görüşü kabul ettirmek için defalarca söylemekten usanç gelmek”. Dişini tırnağına takmak“ çok büyük sıkıntılara katlanmak”. Etekleri zil çalmak “çok sevinmek”. Kanı kaynamak “birine karşı içinden sevgi gelmek”. Pire için yorgan yakmak “küçük bir çıkar için büyük zarara girmek” vb. Saçını süpürge etmek, bin dereden su getirmek, ekmeğine yağ sürmek, içine kurt düşmek, avuç açmak, koltukları kabarmak gibi deyimler de hep aynı niteliktedir.

Deyimleşmiş sözler, aralarında ufak tefek şekil ve anlam ayrılıkları bulunsa da yine Türkçenin tarihî dönemlerinde, yaşayan kollarında ve çeşitli ağızlarında da yer almış bulunmaktadır. Dilimiz, deyimleşmiş sözler açısından çok zengindir. Sayıları beş, altı binin üzerindedir. Bu durum, onun anlam yapısı açısından ne denli gelişmiş ve gelişip zenginleşmeye açık bir dil olduğunu ortaya koymaktadır.

d. Türkçenin anlam yapısını zenginleştiren bir özelliği de başka dillere oranla akrabalık sözlerindeki ayrıntı ve çeşitliliktir (D. Aksan, 1987, s. 58- 59). Dilimizde yer alan ana, baba, kaynana, kaynata, dayı, amca, dede, büyükbaba, büyükanne, birader, kardeş, yeğen, anneanne, babaanne, gelin, damat, güvey, baldız, elti, görümce, hala, teyze, yenge, enişte, bacanak, amcazade, dayızade, teyzezade gibi akrabalıkta ayrıntılara yer veren sözler, Türk toplumunda yalnızca aileye verilen değer ve önemi gösteren sosyolengüistik özellik değil, aynı zamanda dildeki ayrıntıya inme biçimindeki bir anlam değerinin ifadesidir.

e. Türkçenin anlam yapısı bakımından zenginliğini ve işlekliğini ortaya koyan bir başka özelliği de ikiz kelimeler veya ikilemeler diye adlandırılan eş ve zıt anlamlı (hendiadyoin Verdoppelung, İng. reduplication) sözlerdir.

Bu sözler, dildeki ad, sıfat, zarf (belirteç), ünlem, fiil türünden sözlerin ya anlatım gücünü artırmak yahut da anlamı pekiştirerek kavramı zenginleştirmek için yan yana getirilen sözcüklerdir. Ya ev ev (dolaşmak), kapı kapı (dilenmek), öbek öbek (çiçekler), demet demet (maydanozlar), sıra sıra (selviler), salkım salkım (üzümler) örneklerinde olduğu gibi aynı anlamda sözlerin tekrarından; ya ben sen, sen sen, şu bu, şundan bundan, kendi kendine örneklerindeki gibi zamirlerden; ya güzel güzel (insanlar), uzun uzun (boylar), minik minik (eller), iri iri (patlıcanlar) örneklerindeki gibi tekrarlanan sıfatlardan; ya alıştıra alıştıra (söylemek), ağlaya ağlaya (anlatmak), baka baka (öğrenmek), düşüne düşüne (yaymak) örneklerindeki gibi zarf fiillerden; ya hay hay!, hele hele!, oh oh!, yazık yazık! gibi ünlemlerden; ya da durur durur (anlatır), koşar koşar (yorulur), düştü düşecek (durumda), oldum olası (tanımak) örneklerinde görülen fiillerin tekrarından oluşmaktadır. Yapı ve kuruluş özellikleri bakımından baş başa gelmek, vara yoğa üzülmek, yalana dolana sapmak, içten içe yanmak, kıyıdan kenardan gitmek, dereden tepeden konuşmak, elini eteğini çekmek, aslı faslı olmamak, kolu kanadı kırılmak gibi çok çeşitli türleri de vardır.

Bu ikilemeler hangi türden olursa olsun, ses yapıları bakımından da birbirleriyle denkleşen bir uyum sergilemekte, dile yalnız anlam zenginliği ve derinliği değil, birer söyleyiş güzelliği de katmaktadır.

f. Söz varlığının anlam derinliği açısından üzerinde durulması gereken bir başka yönü de dildeki atasözleridir.

Bilindiği gibi atasözleri, bir toplumun yüzyıllar boyunca deneyiminden geçmiş olayların oluşturduğu, yargı hâlinde kalıplaşmış 1 Ayrıntılı bilgi için bk. Vecihe Hatiboğlu, Türk Dilinde İkileme, TDK yay., 1981. hikmetli sözleridir. Bunlar, ak akçe kara gün içindir, çalma elin kapısını çalarlar kapını, balık baştan kokar, dost ile ye iç alışveriş etme, mart kapıdan baktırır kazma kürek yaktırır, denize düşen yılana sarılır, ayağını yorganına göre uzat örneklerinde görüldüğü gibi şekilce kısa, anlamca özlüdür. Niteliği bakımından doğal ve sosyal olayların uzun bir gözlem ve denemeden geçmiş sonuçlarını yansıtır. Dolaylı yoldan öğüt verme anlamı taşır, yer yer mecazlara dayanır. Bilgece düşünce sergileyerek yol gösterir. Zaman zaman toplumdaki inanış ve töreleri dile getirir. Bu bakımdan çok farklı konuları ve kavram alanlarını içine alır. Bu nedenle atasözleri gerek biçim gerek anlam yapıları açısından dilde anlam dolgunluğu, anlam derinliği yaratan söz kalıplarıdır. Ondaki bu özellikler, Türkçenin felsefe yapmaya çok elverişli bir dil olduğunu da ortaya koymaktadır. Aslında Türk dili bu özelliğini daha 11. yüzyılda Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı eseriyle de ortaya koymuştur.

g. Tanrıya şükür, bin yaşa, mutluluklar dilerim, kolay gelsin, elinize sağlık gibi kalıp hâlindeki sözler de dilin bir başka kavram alanını yansıtmaktadır. Türkçenin anlam dolgunluğunu ve zenginliğini belirtmek üzere, yukarıda ele alınanlara daha niceleri eklenebilir.

Ancak şimdiye kadar üzerinde durulan hususlar, sanırım Türk dilinin gücünü ortaya koyacak nitelikte ve yeterliktedir. Yalnız konuyu tamamlamak üzere, son olarak bir de kısaca alıntı sözlere işaret etmek istiyoruz:

h. Adlandırmada alıntı sözlerden yararlanma: Bilinen bir gerçektir ki diller, yayıldıkları coğrafya ve bölgelerde yer alan kültürlerle de beslenirler.

Onun için yabancı dillerden de kelime almışlar, onlara da kelime vermişlerdir. Her toplum gibi Türk toplumu da siyasi ve sosyal tarihinin çeşitli dönemlerinde, gerek aynı coğrafyada birlikte yaşadığı başka dil konuşan kavimlerle kaynaşmasının gerek komşu veya komşu olmayan ülke ve toplumlarla kurduğu çeşitli ilişkiler sonucu, hem onlara Türkçeden sözler aktarmış hem de kendisi onlardan birtakım sözler almıştır.

Ayrıca, bir toplum, bu kültür alanından yeni bir kültür alanına yönelince, bu yönelişin gerekli kıldığı yaşayış biçimi, değişik sosyal değer ölçüleri ve değişik gereksinimler yeni kavramları ve yeni söz varlıklarını doğurur. Bu yol en belirgin örneklerini din ve kültür alanı değişmeleri ile ticaret ilişkilerinde ortaya koyar.

Türkçeye bu yolla Doğu ve Batı dillerinden geçmiş, zamanla ses yapıları bakımından bazı değişimlere uğrayarak Türkçeleşmiş ve dilin kendi malı olmuş epey söz vardır: ağda, ambar, can, çarşı, inci, kireç, külçe, meyve, reçel, sepet, tane gibi Doğu kaynaklı; anahtar, bezelye, dalyan, domates, duven, enginar, kiraz, kiremit, makarna, palamut, patika gibi Batı kaynaklı söz varlıkları bu nitelikte sözlerdir (ayrıntı için Z. Korkmaz, 2007 III, s. 487- 496; 2009 s. 179-185).

Bunlar dışında dilimizde ödünç kelime ya da ödünç sözlük terimleri ile karşılanan birtakım yabancı sözler de vardır. Bunlar ses ve şekil yapılarında bir değişiklik geçirmeden veya geçirmiş olsalar da Türkçenin ses yapısına uymayan biçimleri ile süregelmiş olan sözlerdir. Bunlar da alet, berbat, birader, cemaat, eyyam, ihracat, istila, nakit, surat, terazi sözleri gibi ya doğu kökenli yani Arapça ve Farsça kaynaklıdır.

Yahut da abajur, abiye, abone, adaptör, amblem, balyoz, bandaj, baro, background, brifing, direksiyon, editör, enjektör, envanter, katastrof, idefiks, menacer, parttime, viyadük gibi Batı kaynaklı sözlerdir. Ancak; editör / yayımcı, faktör / etken, festfood / ayaküstü yemek, fundamentalizm / köktendincilik, handlin / yer hizmetleri, leasing / kiralama, menacer / yürütücü, network / bilişim ağı, overnight/ gecelik faiz, parttime / yarımgün, tayming / zamanlama, viyadük / köprüyol örneklerinde görüldüğü gibi bunların birçoğuna Türkçe karşılıklar getirilmiştir.

Bir dilde belirli bir ölçüyü aşan yabancı sözlerin yer almasının o dilin gelişmesini köstekleyen etkisi ayrı bir konu olduğundan burada üzerinde durulmamıştır.

Türk dilinin yukarıdan beri kısa ölçülerle açıklanan özellikleri, onun coğrafi bakımdan çok kapsamlı, dallanmış ve gürleşmiş bir dil olduğunu, tarihî bakımdan binlerce yıllık eskiliği ve derinliği dolayısıyla zengin bir kültür mirasına sahip bulunduğunu, sistem yapısı ve anlam bilimi açısından da Türk toplumunun edebiyat, bilim, sanat, felsefe vb. alanlarındaki bütün gereksinimlerini karşılayabilecek nitelikte gelişmiş ve gelişmeye elverişli işlek bir kültür dili olduğunu ortaya koymuştur. Bu nedenle Türk dili bugün dünyanın pek işlek, pek zengin, çok güçlü ve görkemli bir dilidir.

Ulu Atatürk’ün dile getirdiği üzere “Türk dili dünyanın en zengin dillerinden biridir, yeter ki şuurla (bilinçle) işlensin”.

Kaynakça

Akalın, Şükrü Halûk (2009), “Türk Dili: Dünya Dili”, Turk Dili, S.: 687 (Mart), s. 195-204.

Aksan, Doğan (1975-1976), “Eski Türk Yazı Dilinin Yaşıyla İlgili Yeni Araştırmalar”,

TDAY-Belleten, s. 133-141.

_______ (1987), Türkçenin Gücü, Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara.

Aksoy, Ömer Asım (1971), Atasozleri ve Deyimler Sözlüğü I, Türk Dil Kurumu Yayınları,

Ankara.

_______ (1976), Atasozleri ve Deyimler Sözlüğü II, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara.

Banguoğlu, Tahsin (1990), Türkçenin Grameri, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara.

Ercilasun, Ahmet Bican (2004), “Türklerin Ana Yurdu ve En Eski Komşuları”, Turk Dili

Tarihi, Akçağ yayınları, Ankara, s. 33, 35-37.

_______ (2007), “Türkçenin En Eski Komşuları”, Makaleler, Akçağ yayınları, Ankara,

s. 41-49.

Erdal, Marcel (2004), “Türkçenin Hurriceyle Paylaştığı Ayrıntılar”, V. Uluslararası Turk

Dili Kurultayı Bildirileri I, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara, s. 929-938.

Eren, Hasan (2001), “Türklerin Ana Yurdu Sorunu”, Turk Dili, S.: 600 (Aralık), s. 665-688.

Erzen, Afif (1986), Doğu Anadolu’da Urartular, Türk Tarih Kurumu yay., Ankara, s. 1-17.

Golden, Peter (2002), Türk Halkları Tarihine Giriş, (çev. Osman Karatay), Ankara.

Gürsoy, Kenan (2009), “Türkçe Felsefeye, Düşünceye Çok Elverişli Bir Dildir”, Turk

Dili, S.: 693 (Eylül), s. 261-271.

Hatiboğlu, Vecihe (1981), Turk Dilinde İkileme, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara.

Kırzıoğlu, Fahrettin (1992), Kıpçaklar, Türk Tarih Kurumu yayınları, Ankara.

Korkmaz, Zeynep (1989), “Tarihi Devirlerdeki Gelişmelere Göre Eski Türkçenin Yaşı”,

TDAY-Belleten 1989 (1994), s. 353-370.

________ (1994), Türkçede Eklerin Kullanılış Şekilleri ve Ek Kalıplaşması Olayları, Türk Dil

Kurumu yayınları, Ankara.

________ (2005), Türk Dili Uzerine Araştırmalar, birinci cilt, Türk Dil Kurumu yayınları,

Ankara, s.12-84.

________ (2007), Türk Dili Üzerine Araştırmalar III, Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara.

________ (2009), Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil Bilgisi, Türk Dil Kurumu yayınları,

3. baskı, Ankara.

Kormuşin, Igor (2007), 75. Dil Bayramı Konuşmaları Dünden Bugüne Türkçe Oturumu,

Türk Dil Kurumu (baskıda).

M, Ekrem, (2007), Eskiçağ Türkiye Tarihi, 7. baskı, Konya.

Sertkaya, Osman (2007), 75. Dil Bayramı Konuşmaları Dünden Bugüne Türkçe Oturumu,

Türk Dil Kurumu (baskıda).

Tekin, Talat (1993), Hunların Dili, Doruk yayınları, Ankara.

Tuna, Osman Nedim (1997), Sümer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dilinin Yaşı Meselesi,

Türk Dil Kurumu yayınları, Ankara.

Tosun, Mebrure- Kadriye Yalvaç (1981), “Sümer Dili ve Grameri/ Sümerceden Örnekler”,

Türk Tarih Kurumu yayınları, Ankara.

Yücel, Bilâl (2009), “Türkçe Dünyanın Kesintisiz Devam Eden En Eski Dilidir”, Türk

Dili, S.: 693 (Eylül) 336-351.

Kategori » Seçkiler » Makale »

Yahya Kemal Beyatlı

Fri, 2 Apr 2010 10:55:18 +0200

Yahya Kemal Beyatlı(1884-1958)

Yahya Kemal Beyatlı;’Sessiz Gemi’ ve ‘Süleymaniye’de Bayram Sabahı’ gibi en çok bilinip okunan ünlü şiirlerin yazarıdır.Bugün onun adına kurulan ‘Yahya Kemal’i Sevenler Derneği’ ve ‘Yahya Kemal Enstitüsü ve Müzesi’ gibi dernekler onun adını yaşatıp,sesini gelecek nesillere duyurmaya çalışmaktadır.

Son yüz yıl şiirimizin en ünlü şairlerinden Yahya Kemal Beyatlı,2 Aralık 1884 yılında Üsküp’te doğdu.Babası Üsküp Belediye Başkanlığı yapan İbrahim Naci Bey,annesi ünlü divan şairi Galip Bey’in yeğeni Nakıye Hanım’dır.İlk ve orta öğrenimini Üsküp’te ve Selanik’te tamamlayan Yahya Kemal,1902 yılında geldiği İstanbul’a aşık olmuştu.1903 yılında Paris’e giden ve Sorbon Üniversitesi’ne kaybolan şair,burada hem Fransız şairleri ile ahbaplıklar kurdu hem de Türk tarihine olan merakını iyice arttırdı.Öyle ki 1071 Malazgirt Zaferi’nden başlayan ama tamamlayamadığı Türk destanını yazmaya başladı.

1912 yılında İstanbul’a dönen Yahya Kemal,İstanbul Üniversitesi’nde Medeniyet Tarihi,Batı Edebiyatı Tarihi ve Türk Edebiyatı Tarihi dersleri verirken,bir yandan da Dergâh dergisinde şiirlerini yayınlıyor ve Hakimiyeti Milliye gazetesinde baş yazarlık yapıyordu.1915 yılında Urfa’dan,1936 yılında Tekirdağ’dan ve 1943 yılında İstanbul’dan milletvekili seçilen Yahya Kemal Beyatlı,Pakistan Büyükelçiliği görevinde de bulundu.Lozan Barış görüşmelerine giden heyette müşavir olarak yer aldı.

Son yüz yılımızın Türk Edebiyat tarihine ismini en silinmez harflerle yazdıran Yahya Kemal Beyatlı,milli ve imanî yönünü şiiriyle bütünleştirmiş,söyleyişindeki sadelik ve yalınlık ile en güzel şiirleri kaleme almıştır.O bu sadelik ve yalınlıkta Türkçe’nin ifade zenginliğini ortaya koymuş olmakla da bir ekol olmuştur.’’Bu dil ağzımda annemin sütüdür’’ sözüyle Türkçe’yi yücelten ve önemseyen şair,İstanbul Türkçe’ini şiirinin çıkış kapısı olarak görmüştür.

Yahya Kemal Veyatlı şiiri yazarken kelimeler üzerinde bir kuyumcu titizliğiyle çalışır bir şiir üzerinde günlerce uğraşırdı.Şiir onun için bir duygu ve düşüncenin anlatımı değil,söyleyişin bir musiki haline erişmesiydi.Onun şiirlerinde tarihin her sayfasını görmek de mümkündür. Eşşiz bir vatan sevgisiyle dolu olan şair Irak’tan Mısır’a,Budin’den Çanakkale’ye,Kanuni’den Fatih’e değin şanlı toprakları ve devirleri büyük bir çoşkuyla şiirselleştirmiş, okuyanı heyecanla ürpertmiştir.

1 Kasım 1958 yılında bu çok sevdiği İstanbul’da hayata gözlerini kapayan modern Türk şiirimizin ilk ustalarından Yahya Kemal Beyatlı,Rumelihisarı Mezarlı’ğına gömülmüştür.Yaşarken şiirlerini bir kitap halinde toplayamayan büyük şairin yazdıkları şu isimlerle yayınlanmıştır.Kendi Gök Kubbemiz,Eski Şiirin Rüzgarlarıyla Rubailer ve Hayyam Rubailerini Türkçe Söyleyiş,Bitmemiş Şiirler,Aziz İstanbul,Eğil Dağlar,Siyasi Hikayeler,Siyasi ve Edebi Portreler,Çocukluğum-Gençliğim, Siyasi ve Edebi Hatıralarım,Tarih Müsahabeleri,Mektuplar Makaleler…

Kategori » Edebiyatçılarımız »

Yazarlık Okulu Başladı

Wed, 31 Mar 2010 15:18:45 +0200

Yazarlık Okulu açıldı

Dil ve Edebiyat Derneği Çorum Şubesi, Yazarlık Okulu Projesi’ni başlattı. Belediye Konferans Salonu’nda her hafta Pazar günleri yapılacak olan Yazarlık Okulu, Haziran ayına kadar devam edecek.

Yazarlık Okulu açıldı

Yazarlık Okulu’nun ilk dersinden önce bir konuşma yapan Ondokuz Mayıs Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Yavuz Bayram, “Herkes yazarlık öğretilebilir mi diye soruyor. Biz bu projemizle yazarlığın geliştirilebilir bir yetenek olduğunu, birtakım çalışmalar yaparak aslında bu yeteneğimizi ortaya çıkarabileceğimizi göstereceğiz. Toplumda genel algının yazarlığın doğuştan geldiği, sırf bir yetenek işi olduğu yönünde. Yazarlık Okulu ile bu algının doğru olmadığını ortaya koyacağız.” dedi.

Yazarlık Okulu Projesinin her hafta farklı bir yöntem anlatılarak uygulamaya dönük yapılacağını, bu yöntemlerin uygulamaya başlandığı zaman yeteneklerin de ortaya çıkacağının altını çizen Yavuz Bayram, “Yazarlık Okulunda duygu, düşünce ve hayalleri yazıya dönüştürmeye yönelik somut yöntemler üzerinde duracağız. Bir metnin doğru anlaşılması, o metni oluşturan parçaların çok iyi analiz edilmesi ve metni oluşturan bu yapıtaşlarının işlevlerinin iyi gözlemlenebilmesine bağlıdır. Yazarlık Okulu katılımcıları, bir metni oluşturan en küçüğünden en büyüğüne kadar bütün öğeleri ve bunların sıralanışındaki sistemi de öğreneceklerdir” şeklinde konuştu. Yavuz Bayram ayrıca, böyle bir çalışma için kendisine teklif getiren Dil ve Edebiyat Derneği Çorum Şube yöneticilerine teşekkür etti.

“DED Çorum Şubesi olarak güzel çalışmalara imza atıyoruz”

Dil ve Edebiyat Derneği Çorum Şube Başkanı Turhan Candan da henüz kısa bir süre önce kurulmuş olmalarına rağmen önemli çalışmalara imza attıklarını ifade etti. Daha önce İstiklal Marşımızın şairi Mehmet Akif Ersoy Konferansı, Mehmet Akif İnan Konferansı, Safahat Okumaları gibi etkinlikler gerçekleştirdiklerini ifade eden Candan, Yazarlık Okulu ile derneğin çok önemli bir projeye imza attığını söyledi.

Yazarlık Okulu’nun, aynı zamanda Çorum’da Türkçe bilincinin geliştirilmesi çalışmalarına katkı sağlayacağına da vurgu yapan Dil ve Edebiyat Derneği Çorum Şube Başkanı Turhan Candan, “Yazarlık Okulu’nun açılmasında Doç. Dr. Yavuz Bayram’ın emeği büyüktür. Derneğimize ve Çorum insanına yaptığı bu güzel katkıları nedeniyle teşekkürlerimi sunuyorum” diye konuştu.

TDK Başkanı Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın

DED Çorum Şubesi’nde konferans verdi

Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın’ın konuşmacı olarak katıldığı, Çorum Belediyesi ile Dil ve Edebiyat Derneği’nin birlikte düzenlediği “Günümüz Türkçesinin Sorunları” konulu konferans Devlet Tiyatrosu Salonu’nda gerçekleştirildi.

Konuşmacı olarak Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın’ın katıldığı konferansa Belediye Başkanı Muzaffer Külcü, Emniyet Müdürü Necmettin Emre, Belediye Başkan Yardımcısı Zeki Gül, Baro Başkanı Mahmut Bayatlı ve İl Kültür ve Turizm Müdürü Ali Özüdoğru ile vatandaşlar katıldı. Konferansta konuşan TDK Başkanı Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın, Türkçenin eklentili bir dil olduğunu, yeni sözcükler üretilmesinde bunun zenginlik sağladığını, sözcük olarak çok büyük bir artış yaşandığını, o nedenle Türkçenin sözcük bakımından zengin bir dil olduğunu belirterek, “Türkçenin anlatım gücüyle donanmalıyız” dedi. TDK Başkanı Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın, Son dönemlerde Türkçenin söylenişinde ve yazılışında birtakım sorunlar yaşandığını kaydederek, “Yabancı dillerin etkisini özellikle İngilizcenin etkisi Türkçede hem yazımımızı yani imlamızı, hem söyleyişimizi yani telaffuzumuzu etkilemeye başladı ve giderek Türkçe kelimeleri İngilizce kuralına göre yazma eğilimi başladı.” dedi. Türkçenin bazı özelliklerine de dikkat çeken TDK Başkanı Akalın, Türkçenin en erken yaşta öğrenilen dil olduğunu ifade etti. Türk alfabesinde olmayan harflerle Türkçe sözcüklerin yazıldığına dikkat çeken TDK Başkanı, Türkçede olmayan harflerle yazılan bazı sözcükleri örnek göstererek bunların Türkçe yazım kurallarına uygun olmadığını söyledi.

“Acaba Türkiye’de mi yaşıyoruz diye sormamız gerekiyor…”

Konuşmasında iş yeri adlarında yabancı sözcük kullanımlarının yaygınlaşmasına değinen Akalın, büyükşehirlerden ilçelere ve beldelere kadar yayılan iş yeri adlarını görünce, “Bu tablo karşısında, bu yabancılaşma karşısında acaba burası Türkiye mi Türkiye’de mi yaşıyoruz diye sormak gerekir ” dedi.
Özellikle iş yeri adlarında yabancılaşmaya yönelindiğine dikkat çeken Akalın, bu nedenle Türkçenin kan kaybettiğini söyledi.
Türkiye’de yabancı sözcüklerin gereksiz bir biçimde kullanıldığında dikkat çeken TDK Başkanı Akalın, yabancı sözcüklerle yazılmış bazı tabela yazılarını dinleyicilerle paylaştı. Akalın’ın verdiği bazı örnekler dinleyicileri uzun müddet güldürdü.

“Sorun Türkçede değil, yabancı kelimeleri kullananlarda”

Yabancılaşma dolayısıyla Türkçenin yazılışının ve söylenişinin bozulduğunu ifade eden Akalın, “Ama bu sorunlar Türkçenin sorunları değil aslında. Türkçenin hiçbir zaman böyle bir sorunu olmadı diye düşünüyorum. Çünkü Türkçe güçlü bir dil. Sorun nerede? Sorun bu yabancı kelimeleri kullananlarda. İşyerlerine yabancı isimler veren insanlarda yani bizlerde” şeklinde konuştu. Türkçenin ilk yazılı kaynaklarının Orhun Abidelerinde görüldüğünü ifade eden TDK Başkanı Akalın, Türkçenin çok eski tarihlere dayandığını, birçok dilde Türkçe sözcük bulunduğunu, Kaşgarlı Mahmut’un Divanü Lugati’t-Türk adlı eserinde 8500 sözcük bulunduğunu belirtti.
Türkçenin güçlü bir dil olduğunu vurgulayan TDK Başkanı Akalın bunu verdiği örneklerle anlattı.

“Türkçe 600 Bine yaklaşan zengin bir söz varlığına sahip”

Türkçenin bir başka güç kaynağının söz varlığı olduğunu örnekleriyle anlatan Akalın, “Zaman zaman Türkçenin söz varlığının kısır olduğunu ifade edenleri duymuşunuzdur. ‘Türkçenin söz varlığı son derece kısır. Türkçe ile bilim yapılamaz, felsefe yapılamaz’ derler. Hâlbuki öyle değil” diyerek, Türkçenin ilk sözlüğü olan Kaşgarlı Mahmut’un 1000 yıl önce yazdığı Divanü Lugati’t-Türk’te 8500 sözcük olduğunu, bugün bu sayının güncel Türkçe Sözlük’te 119.000 sözcüğe ulaştığını, deyimler, atasözleriyle beraber 600 bine yaklaşan zengin bir sözcük varlığına sahip olduğunu söyledi. Akalın, Türkçedeki akraba adlarının, renk adlarının, yemek adlarının bir zenginlik olduğunu çeşitli örnekleriyle anlattı.

“Türkçe Ses Bayrağımız”

TDK’nın bilgi teknolojileri bağlamında yaptığı çalışmaları da ayrıntılı bir biçimde anlatan TDK Başkanı Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın konuşmasını şöyle tamamladı: “Değerli gençler; Şairimizin de söylediği gibi Türkçe ses bayrağımız. Ülke bağımsızlığı için nasıl bayrak önemli ise, bağımsızlığın göstergesi olan Türkçe hepimizin en kutsal varlığı, ortak paydasıdır. El ele verelim dilimize hep birlikte sahip çıkalım. Gelecek kuşaklara bizlere yakışır bir Türkçe bırakalım”
Çorum Belediye Başkanı Muzaffer Külcü, konferans sonrası TDK Başkanı Akalın’a onurluk takdim etti.

Kategori » Seçkiler » DED Çorum Şubesi Faaliyetleri »