Kaşgarlı Mahmut

Kaşgarlı Mahmut(ö.1080)

Türkleri aşırı derecede önemseyip göklere çıkaran Kaşgarlı Mahmut’un doğum tarihi tam olarak bilinmemekle birlikte,11. yüzyılın ilk yarısında dünyaya geldiği tahmin edilmektedir.Çünkü adını tarihe geçirdiği en büyük eseri’’Divânü Lûgati’t Türk’’ü 1077’de tamamlamıştır.Babası Hüseyin ibn Mehmet Bey,Karahanlılar Devleti’nin hanedan ailesine mensup birisiydi.Karahanlılar’ın tarihte ilk Türk-islam devletinin kurucusu olduğunu da burada hatırlayalım.

   Mahmur’un doğum yeri olan Kaşgar,bu açıdan siyasetin ve kültürel hayatın merkezi idi.Doğu Türkistan’ın en önemli şehri olan Kaşgar,Türk-Uygur medeniyetinin gelişme imkanı bulduğu yer idi aynı zamanda.İşte böylesi önemli bir merkez Mahmut için de beşik olmuş ve onun iyi tahsil görmesinde,mükemmel Arapça öğrenmesinde rol oynamıştı.Ayrıca dönemin bütün Türk illerini gezme fırsatı bulmasıda onun tecrübe kazanmasına ve bilgilenmesine sebep olmuştu.

   Gezip gördüklerinden öğrendiği kadarıyla Türk dili o dönemde hor görülen ve aşağılanan bir dildi.Kaşgarlı Mahmut ise buna inanmıyor,Türk dilinin diğer diller kadar sağlam ve zengin olduğunu savunuyor,aynı zamnada milletinin diğer milletlerden silah kuvvetiyle değil,kültür ve medeniyet yönünden de üstün olduğuna inanıyordu.Biz şimdi onun bütün hayatını neredeyse bu fikrin kabul görmesine adağını söylesek abartmış olmayız.

   Türk milletinin layık olduğu şekilde tanınması için çalışmalar yapıp,İslam alemine zengin Türk dilini öğretmek için gayret sarf etti.Bu nedenle Selçukluların İran ve Suriye’de egemenlik kurdukları sırada,dönemin ilim ve sanat merkezi olan Bağdat’a yertleşti.Harika bir eser olan ve alanında yazılan ilk eser olma özelliğine sahip’’ eseri’’Divânü Lûgati’t Türk’’ kitabını burada yazmaya başladı ve yine burada tamamladı.Kitabı bitirdiğinde onu Bağdat’taki Abbasi Halifesi El-Muktedî’ye ithaf etti.Türk dilinin ilk lügat ve grameri sayılan bu kitap bugün konuşup yazdığımız güzel Türkçe’mizin temenilini oluşturmaktadır.

   Tabii bu eseri sadece gramer ve lügat kitabı olarak değerlendirmek yetersiz olur.Kitap,yaşadığı devrin coğrafyasını,tarihini ve sosyal hayatını içermesi bakımından zengin bir hazine niteliğindedir.Ancak kitap Arapça yazılmıştır.Türkçe’yi bu kadar önemseyen Kaşgarlı Mahmut’un neden bu kitabı Arapça yazdığını sorusunun cevabı çok basit aslında…

   Çünkğ o Türk dilini Araplara öğretmek istiyordu ve bu yüzden kitabı onların dilince yazması gerekmişti.Sekiz bine yakın Tüekçe kelimenin yer aldığı kitap,Türk şiirinden ve Türk halk edebiyatından çeşitli örnekleri ve atasözlerini içermektedir.